Özet
← Ünite 11

Ünite 11: Opsiyonlar — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Futures Piyasalara Genel Bir Bakış ve Tarihsel Gelişim

Futures piyasalar, başlangıçta tarımsal ve ticari mallara dayalı vadeli işlemlerle ortaya çıkmış, zamanla finansal araçlara dayalı sözleşmelerin ağırlık kazandığı organize pazarlar haline gelmiştir. Ticari mal futures piyasalarının kökeni milattan önce 2000'li yıllara kadar uzanmaktadır ve bu dönemdeki sözleşmeler genellikle tarım ürünlerinin hasat dönemindeki fiyat riskini yönetmek amacıyla yapılmıştır. Modern anlamda kurulan ilk futures piyasası ise 1848 yılında faaliyete geçen Chicago Board of Trade (CBOT - Şikago Ticaret Borsası) olmuştur. CBOT'un kuruluş amacı, tarımsal ürünlerin vadeli alım-satım işlemlerini standartlaştırmak ve üretici ile tüketicinin güvenli bir ortamda ticaret yapmasını sağlamaktı.

1865 yılına gelindiğinde, CBT bünyesinde işlemlerin güvenliğini artırmak amacıyla teminat ve marjin sistemleri geliştirilmiştir. Bu sistem, tarafların yükümlülüklerini yerine getirmeme riskini minimize ederek piyasaya olan güveni pekiştirmiştir. Tarımsal ürünlerin ardından, 1872 yılında New York Pamuk Borsası'nda da futures işlemlerine başlanmıştır. Finansal futures piyasalarının doğuşu ise 1970'li yılların başındaki küresel makroekonomik değişimlerin bir sonucudur. Bretton Woods para sisteminin çökmesi ve ardından yaşanan petrol krizleri, dünya genelinde döviz kuru ve faiz oranı risklerini ciddi boyutlara taşımıştır.

Bu risk ortamından korunma ihtiyacı, finansal futures sözleşmelerinin hızla gelişmesini tetiklemiştir. 1972 yılında döviz futures sözleşmeleri, 1975 yılında tahvil futures sözleşmeleri ve 1982 yılında ise hisse senedi endeks futures sözleşmeleri piyasaya sürülmüştür. Günümüzde Chicago, Kansas, New York ve Londra borsaları dünyanın en önemli futures piyasaları arasında yer almaktadır. Bu piyasalar, küresel finansal sistemde risk yönetimi ve fiyat tespiti açısından vazgeçilmez birer mekanizma konumundadır.

2Futures Piyasaların Tanımı, Sözleşme Türleri ve İşleyişi

Bir futures kontratı; belirli bir nitelikte ve miktarda bir ürünün veya finansal aracın, önceden belirlenmiş gelecekteki bir tarihte ve yine önceden belirlenmiş bir fiyat üzerinden teslim edilmesini veya nakdi olarak uzlaşılmasını hükme bağlayan standartlaştırılmış sözleşmelerdir. Bu sözleşmeler organize borsalarda işlem görür, standart sürelere ve tutarlara sahiptir ve günlük dengeleme prosedürüne tabidir. Futures kontratlarının yatırımcılara sunduğu en büyük avantajlardan ikisi işlem görme çabukluğu ve yüksek akışkanlıktır (likiditedir).

Yatırımcıların futures piyasalarında işlem yapabilmesi için sözleşmeye konu olan dayanak varlığa fiilen sahip olmaları gerekmez. Bir yatırımcı, elinde hiç fiziki varlık bulunmasa dahi gelecekte fiyatların düşeceği beklentisiyle futures kontrat satışı (kısa pozisyon) gerçekleştirebilir. Bu durum, piyasadaki işlem hacminin ve kontrat miktarının, dünyada fiziki olarak mevcut olan dayanak varlık miktarından çok daha fazla olmasına olanak tanır. Futures sözleşmeleri; ticari mallar, döviz, menkul kıymetler, faiz oranları, endeksler ve opsiyonlar üzerine yazılabilmektedir.

Sözleşmenin tarafları alıcı ve satıcıdan oluşur. Alıcı taraf 'uzun pozisyon' alırken, satıcı taraf 'kısa pozisyon' alır. Kısa pozisyondaki yatırımcı, vade geldiğinde belirlenen fiyattan ve miktardan varlığı teslim etmekle yükümlüyken; uzun pozisyondaki yatırımcı ise bu varlığı teslim almak ve bedelini ödemekle yükümlüdür. İşletmeler ve bireysel yatırımcılar, kur riski, faiz riski ve fiyat dalgalanmalarına karşı kendilerini korumak ya da bu dalgalanmalardan kazanç sağlamak amacıyla bu pozisyonları alırlar.

3Futures Piyasaların Fonksiyonları ve Katılımcı Rolleri

Futures piyasaların finansal sistemdeki en temel fonksiyonları risk transferi, spekülasyon ve gelecekteki fiyatların tahmin edilmesidir. Risk transferi fonksiyonunda, piyasanın bir tarafında mevcut risklerinden arınmak isteyen riskten kaçınanlar (hedger), diğer tarafında ise bu riski üstlenerek kazanç elde etmeyi hedefleyenler (spekülatörler) yer alır. Hedger'lar, gelecekte bir malı teslim alma veya satma durumunda olan ve fiyat dalgalanmalarından çekinen taraflardır. Temel amaçları, üretim maliyetlerinin üzerinde kabul edilebilir bir kâr marjını bugünden sabitleyerek gelecekteki fiyat hareketlerinden bağımsız hale gelmektir.

Spekülatörler ise piyasada likiditeyi sağlayan ve risk üstlenen taraftır. Spekülatörün motivasyonu, gelecekteki fiyat hareketlerini doğru tahmin ederek kâr elde etmektir. Örneğin, bir çiftçi hasat zamanı pirincinin fiyatının düşmesinden korkarken (hedger), bir spekülatör fiyatın yükseleceğini öngörerek çiftçiden vadeli alım sözleşmesi yapabilir. Böylece çiftçi riskini devrederken, spekülatör fiyat artışından kâr elde etme fırsatı yakalar.

Futures piyasalarının bir diğer önemli işlevi de gelecekteki fiyatların tahmin edilmesine (fiyat keşfi) katkı sağlamasıdır. Piyasaların etkin çalışması durumunda, organize borsalarda arz ve talep koşullarına göre oluşan vadeli fiyatlar, gelecekteki spot fiyatların en iyi tahmincisi olarak kabul edilir. Bu durum, üreticilerin, ithalatçıların ve ihracatçıların geleceğe yönelik doğru planlama ve bütçeleme yapmalarına büyük katkı sağlar.

4Futures Piyasaların Özellikleri, Limitler ve İşlem Kuralları

Futures sözleşmeleri organize borsalarda işlem gördüğü için gelişmiş bir ikincil piyasaya sahiptir. Bu sayede sözleşmeler vade tarihinden önce ters işlemlerle kolayca el değiştirebilmekte ve kapatılabilmektedir. Sözleşmelerin miktar, kalite, vade ve teslimat koşulları borsa yönetimi tarafından standartlaştırılmıştır. Bu standardizasyon, piyasaların manipüle edilmesini önler ve işlem hızını artırır. İşlemlerin güvenliği ise takas odası (clearing house) ve teminat sistemi aracılığıyla sağlanır.

Borsalarda fiyat dalgalanmalarını kontrol altında tutmak amacıyla 'fiyat limitleri' uygulanır. Fiyat limitleri, futures fiyatlarında bir işlem gününde meydana gelebilecek maksimum fiyat değişikliklerini belirler. Örneğin, Londra Uluslararası Finansal Vadeli İşlemler Borsası'nda (LIFFE) sterlin futures sözleşmesinin büyüklüğü 25.000 £ ve maksimum günlük fiyat değişimi 0,05 $ ise, sözleşme değeri gün içinde en fazla 1.250 $ artabilir veya azalabilir. Ayrıca, piyasada mantıklı fiyat aralıklarının korunması için minimum fiyat değişiklik sınırı olan 'tik' (tick) uygulanır.

Piyasa analizlerinde kullanılan iki önemli gösterge 'açık pozisyon' ve 'günlük işlem hacmi'dir. Açık pozisyon, daha önce satın alınmış veya satılmış olup henüz ters işlemle kapatılmamış veya vade sonunda fiziki/nakdi teslimatla sonuçlandırılmamış toplam sözleşme sayısını ifade eder. Günlük işlem hacmi ise o gün içinde el değiştiren sözleşme sayısını gösterir ve hesaplanırken alıcı ve satıcı işlemleri çift sayılmaz, tek bir işlem olarak kaydedilir. Bu veriler, piyasanın yönü ve derinliği hakkında analistlere ipuçları sunar.

5Futures ve Forward Sözleşmeler Arasındaki Farklılıklar

Futures ve forward sözleşmeleri özünde gelecekteki bir tarihte işlem yapma taahhüdü içeren benzer finansal araçlar olsa da yapısal olarak çok önemli farklara sahiptirler. En temel fark, forward sözleşmelerinin organize olmayan tezgahüstü (OTC) piyasalarda iki taraf arasında özel olarak müzakere edilerek hazırlanmasıdır. Forward sözleşmelerinde miktar, vade, kalite ve fiyat tarafların ihtiyaçlarına göre serbestçe belirlenir ve herhangi bir standardizasyon bulunmaz. Futures sözleşmeleri ise organize borsalarda, standart büyüklük ve vadelerle işlem görür.

İkinci önemli fark kaldıraç etkisi ve teminat yapısıdır. Futures işlemlerinde yatırımcıların sözleşme tutarının tamamını değil, borsa tarafından belirlenen ve genellikle sözleşme değerinin %10-%20'si kadar olan küçük bir başlangıç teminatını (marjin) yatırmaları zorunludur. Bu durum, yatırımcılara düşük sermaye ile büyük pozisyonlar alma imkanı (kaldıraç) sunar. Forward sözleşmelerinde ise genellikle işlem anında bir teminat yatırılması zorunlu değildir ve taraflar arasındaki karşılıklı güvene dayanır.

Üçüncü fark ise nakit akışları ve vade sonu işlemleridir. Futures sözleşmelerinde kâr ve zararlar günlük olarak hesaplanır ve marjin hesaplarına yansıtılır (günlük dengeleme). Forward sözleşmelerinde ise kâr veya zarar ancak vade tarihinde ortaya çıkar. Ayrıca, futures sözleşmelerinde fiziki teslimat oranı oldukça düşüktür; pozisyonlar genellikle vade gelmeden ters işlemle kapatılır. Forward sözleşmelerinde ise genellikle vade sonunda fiziki teslimat veya doğrudan nakdi uzlaşı gerçekleşir. Futures sözleşmelerinin ikincil piyasası bulunurken, forward sözleşmelerinin devredilmesi zordur ve ikincil piyasası yoktur.

6Baz Kavramı, Contango, Backwardation ve Baz Riski

Futures piyasalarda 'baz', bir varlığın futures (vadeli) fiyatı ile peşin (spot) fiyatı arasındaki fark olarak tanımlanır ve 'Baz = Futures Fiyat - Peşin Fiyat' formülüyle hesaplanır. Normal piyasa koşullarında, taşıma maliyetleri (depolama, sigorta, faiz vb.) nedeniyle futures fiyatın peşin fiyattan yüksek olması beklenir. Futures fiyatın peşin fiyatı aşması durumunda baz pozitif olur ve bu piyasa durumuna 'contango' (erteleme primi) adı verilir. Zaman ilerleyip vadeye yaklaşıldıkça, futures fiyatlar düşme eğilimi göstererek peşin fiyata yaklaşır.

Bazı durumlarda ise arz yetersizliği veya piyasadaki özel koşullar nedeniyle peşin fiyat, futures fiyattan daha yüksek olabilir. Futures fiyatın peşin fiyattan düşük olması durumunda baz negatif olur ve bu piyasa yapısına 'backwardation' denir. Teslim tarihi yaklaştıkça, vadeli fiyat ile spot fiyat arasındaki farkın sıfıra doğru yaklaşması hareketine 'bazın daralması' denir. Vade gününde futures fiyat ile peşin fiyat birbirine eşitlenir ve baz sıfır olur.

Spot fiyat ile vadeli fiyat arasındaki dalgalanmaların her zaman bire bir aynı olmaması, riskten korunmak isteyen yatırımcılar için 'baz riski' yaratır. Eğer iki fiyat arasındaki değişim oranı aynı kalırsa baz sabit kalır ve baz riski oluşmaz. Ancak gerçek piyasa koşullarında fiyatlar farklı oranlarda dalgalandığı için baz sürekli değişir. Bu durum, hedger'ların riskten korunma stratejilerinin etkinliğini etkileyen en önemli unsurlardan biridir.

7Takas Merkezi, Marjin Sistemi ve Günlük Dengeleme

Takas merkezi (clearing house), futures piyasalarında işlemlerin sorunsuz gerçekleşmesini sağlayan ve tarafların yükümlülüklerini yerine getirme garantisini üstlenen hayati bir kurumdur. Takas merkezi, her alıcıya karşı satıcı, her satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçerek taraflar arasındaki doğrudan ilişkiyi koparır ve karşı taraf riskini tamamen üzerine alır. Bu riski yönetebilmek için takas merkezi son derece disiplinli bir 'marjin sistemi' uygular.

Marjin sistemi, işlem yapmak isteyen taraflardan alınan güvence depozitolarına dayanır. İki tür marjin bulunur: 'İlk Marjin' (başlangıç teminatı) ve 'Sürdürme Marjini'. İlk marjin, pozisyon açılırken yatırılması zorunlu olan tutardır. Sürdürme marjini ise piyasadaki olumsuz fiyat hareketleri sonucunda hesap bakiyesinin düşebileceği minimum sınırı ifade eder. Futures piyasalarda her günün sonunda, o gün oluşan uzlaşma fiyatına göre yatırımcıların kâr ve zararları hesaplanır ve hesaplarına yansıtılır. Bu sürece 'marking-to-market' (günlük dengeleme) denir.

Günlük dengeleme sonucunda yatırımcının hesap bakiyesi sürdürme marjininin altına düşerse, aracı kurum tarafından yatırımcıya 'teminat tamamlama çağrısı' (margin call) yapılır. Yatırımcı, çağrı aldığında hesabını tekrar başlangıç teminatı (ilk marjin) seviyesine getirmek zorundadır. Eğer gerekli nakit tamamlanmazsa, aracı kurum yatırımcının pozisyonunu zararına da olsa otomatik olarak kapatır. Bu sistem, piyasada zincirleme temerrüt risklerinin oluşmasını engeller.