← Ünite 14
Yaşlılarda Davranış Sorunları

Ünite 14: YAŞLILIK VE ANLAM

Martin Heidegger'in Felsefi Rolü
Alman filozofu Martin Heidegger, 20. yüzyılda varoluşçu felsefenin kurucusu kabul edilmekle kalmamış; bu felsefeden psikoloji ve psikiyatri bilimlerine geçişi sağlayan en önemli köprü vazifesini üstlenmiştir.
Ritter (1954) ve Varoluşçuluk Tanımı
Ritter, varoluşçuluğu köklerinden kopmuş, temelini yitirmiş ve tarihine yabancılaşmış mutsuz insanı anlatan bir felsefe olarak tanımlar. Bu düşüncenin, bireyin toplumsal tehdit altında olduğu kriz dönemlerinde ortaya çıktığını savunur.
Tillich (1958) ve Makineleşme Tezi
Paul Tillich, varoluşsal yabancılaşmanın temelinde makineleşmeyi görür. Makineleşme ile birlikte insanın kendi işlettiği makinenin egemenliği altına girdiğini ve adeta dönen bir çarkın sıradan bir vidası haline gelerek özünü yitirdiğini belirtir.
Dünya Sağlık Örgütü Depresyon Verisi
Dünya Sağlık Örgütü, depresyonu küresel bir kriz olarak ilan etmiştir. Günümüzde 65 yaş ve üstü yaşlı nüfusun yaklaşık %15'inde ileri yaş depresyonu klinik düzeyde ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Varoluşçulukİnsanın varoluşunun özünden önce geldiğini, insanın önceden belirlenmiş bir doğası olmadığını ve yaptığı özgür seçimlerle kendi benliğini bizzat inşa ettiğini savunan felsefi akımdır.
LogoterapiViktor Frankl tarafından geliştirilen, insanın temel güdüsünün yaşamda bir anlam bulma arayışı (anlam istemi) olduğunu savunan ve anlam merkezli terapiyi esas alan psikoterapi ekolüdür.
Varolmayı Unutma DurumuHeidegger'e göre kişinin kendini tamamen madde dünyasına, gündelik işlerin koşturmacasına kaptırarak kendi özgün varlığı için sorumluluk almaktan kaçındığı varoluş şeklidir.
Varolmayı Düşünme Durumu (Ontolojik Tarz)Heidegger'e göre kişinin sürekli olarak varoluşunun ve onun kırılganlığının farkında olduğu, kaygı hissetse bile kendi yaşamının sorumluluğunu üstlendiği ve değişim gücünü bulduğu varoluş şeklidir.
Varoluş İkilemiİnsanın sonsuz bir var olma arzusu taşımasına rağmen ölümlü bir varlık olması ve önceden çizilmiş bir yol haritası olmadan fırlatıldığı dünyada kendi anlamını tek başına yaratmak zorunda olmasından doğan çelişkidir.
Terör Yönetimi Kuramıİnsanın ölümlü olduğu gerçeğinin yarattığı kaçınılmaz dehşet ve varoluşsal kaygı ile baş edebilmek için kültürel değerlere, sosyal normlara ve benlik saygısına sığındığını açıklayan kuramdır.
Ölüm BelirginliğiBireyin ölümlü olduğu gerçeğinin zihninde açık veya örtük bir şekilde görünür hale gelmesi durumudur; bu durum kişiyi kültürel normlara ve kendi sosyal grubuna daha sıkı bağlanmaya iter.
Kontrol Olarak AnlamBireylerin birbirlerini ve çevrelerini kontrol etme ihtiyacından doğan, kültürel standartlara uygun davranarak hem kontrol hissini hem de özsaygıyı artırmayı sağlayan anlam boyutudur.
PsikoterapiBireyin yaşadığı duygusal çatışmaların, uyum problemlerinin ve ruhsal rahatsızlıkların eğitimli bir uzmanla konuşma ve iletişim yöntemleri kullanılarak tedavi edilmesi sürecidir.
Dünyevi AnlamIrvin Yalom'a göre bireyin yaşamda gerçekleştirmek istediği somut amaçları, hedefleri ve üstlendiği pratik işlevleri kapsayan kişisel anlam boyutudur.
Kozmik AnlamIrvin Yalom'a göre insanın tamamen dışında, ondan bağımsız ve üstün olarak var olan evrensel, sihirli ve ruhani bir düzeni ifade eden anlam boyutudur.
Yaratıcı DeğerlerViktor Frankl'a göre bireyin bir şeyler üreterek, çalışarak, resim yaparak veya bir kulübe inşa ederek aktif eylemler yoluyla yaşamında bulduğu anlamlı değerlerdir.
Deneyimsel DeğerlerViktor Frankl'a göre doğanın, sanatın, güzelliklerin tadını çıkararak veya bir insanı (örneğin torununu) benzersizliğiyle severek dünyayı tecrübe etme yoluyla kazanılan anlamlı değerlerdir.
Davranışsal DeğerlerViktor Frankl'a göre kaçınılmaz acılar, ağır hastalıklar veya ölüm gibi değiştirilemez trajik durumlar karşısında bireyin takındığı onurlu tutum ve duruşla gerçekleştirdiği değerlerdir.
Algılanan KontrolBireyin yaşamında arzuladığı olumlu sonuçları elde edebileceğine ve istemediği olumsuz durumları engelleyebileceğine dair sahip olduğu öznel inanç sistemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Amerika'daki Yaşlı Depresyonu İstatistiği

Yalnızca Amerika Birleşik Devletleri'nde yaklaşık 7 milyon ileri yaştaki yetişkin depresif bozukluk kriterlerini karşılamaktadır; ancak bu bireylerin %90'ından fazlası teşhis ve tedavi edilmeden yaşamaktadır.

Yaşlılıkta Kişilerarası Çatışmanın 4 Alanı

Yaşlılarda depresyonu tetikleyen kişilerarası çatışmalar 4 ana grupta toplanır: sevilen birinin kaybı sonrası yas, önemli ilişkilerde çatışma, rol değişimlerine uyum zorluğu ve sosyal soyutlanmadan doğan yalnızlık.

Langer ve Rodin (1976) Araştırması

Langer ve Rodin tarafından yapılan deneysel çalışma, yaşlılıkta algılanan kontrol düzeyinin yükseltilmesinin fiziksel ve psikolojik sağlığı iyileştirdiğini, bilişsel işlevleri koruduğunu ve yaşam süresini uzattığını kanıtlamıştır.

Yalom'un 4 Nihai Kaygısı

Ünlü varoluşçu psikiyatrist Irvin Yalom, insan varoluşunun temelinde yatan ve her bireyin yüzleşmesi gereken dört temel çatışma alanını Ölüm, Özgürlük, İzolasyon (Yalıtım) ve Anlamsızlık olarak belirlemiştir.

Banyo Ortamında Güvenlik Önlemleri

Yaşlıların ev ortamında duş alırken düşmelerini önlemek için banyoda tutunma demirleri, kaymayan tabureler, kaymaz paspaslar bulunmalı; suyun sıcaklığı ve basıncı yaşlının hassasiyetine göre ayarlanmalıdır.

Egzersizin Beyin Üzerindeki Etkisi

Düzenli fiziksel egzersizler, yaşlı bireylerde beyne giden oksijen akışını doğrudan artırarak bilişsel işlevlerin, dikkat becerilerinin, uyku kalitesinin ve genel ruh halinin gelişmesine yardımcı olur.

Masajın (Dokunuşun) Klinik Yararları

Fiziksel ve duygusal hastalıkların tedavisinde dokunuşların (masajın) kaygıyı, stresi ve depresyonu azalttığı; kan basıncını düşürdüğü, ödemi attığı ve eklem ağrılarını hafiflettiği saptanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Heidegger'in iki varoluş şeklini (varolmayı unutma ve varolmayı düşünme/ontolojik tarz) birbiriyle karıştırmayın; sorumluluktan kaçmayan ve değişimi sağlayan mod 'ontolojik tarz'dır.
  • Sartre'ın 'varoluş özden önce gelir' ilkesini mutlaka ezberleyin; sınavda varoluşçuluğun temel felsefesi olarak doğrudan sorulma ihtimali çok yüksektir.
  • Yalom'un hayatın anlamını 'dünyevi anlam' (bireysel amaçlar) ve 'kozmik anlam' (evrensel/ruhani düzen) olarak ikiye ayırdığına dikkat edin.
  • Frankl'ın üç temel değer alanını (Yaratıcı, Deneyimsel, Davranışsal) iyi ayırt edin; özellikle acı ve hastalık durumlarında devreye girenin 'Davranışsal Değerler' olduğunu unutmayın.
  • Yaşlılıkta 'algılanan kontrol' düzeyinin yüksek olmasının fiziksel/psikolojik sağlığı iyileştirdiğini ve yaşam süresini uzattığını (Langer & Rodin araştırması) aklınızda tutun.
  • Dünya Sağlık Örgütü'ne göre depresyonun küresel bir kriz olduğunu ve 65 yaş üstü yaşlıların yaklaşık %15'inde ileri yaş depresyonunun görüldüğünü unutmayın.