← Ünite 6
Yaşlılarda Davranış Sorunları

Ünite 6: YAŞLILARDA DUYGUDURUM BOZUKLUKLARI

Yaşlılıkta İki Uçlu Bozukluğun Başlangıç Yaşı
İki uçlu duygudurum bozukluğu (bipolar bozukluk) çoğunlukla yaşamın erken dönemlerinde, özellikle 20'li yaşların erken evrelerinde başlar. Kadın ve erkeklerde eşit oranda görülmesine rağmen, yaşlılık dönemine ulaşıldığında klinik tabloda depresif dönemler manik dönemlere kıyasla çok daha egemen hale gelmektedir.
Manik Dönem Teşhisi İçin Asgari Süre
Bir duygudurum atağının psikiyatrik olarak 'manik dönem' olarak tanımlanabilmesi için belirtilerin en az 1 hafta süreyle kesintisiz olarak devam etmesi gerekir. Bu süre zarfında benlik saygısında abartılı artış, uykusuzluk ve toplumsal işlevsellikte ciddi bozulma gözlenmelidir.
Büyük Depresif Dönem İçin Zaman Ölçütü
Büyük depresif dönem tanısı konulabilmesi için, çökkün duygu-durum veya hayata karşı ilgi kaybı gibi temel belirtilerin en az 2 hafta süreyle, günün büyük bölümünde ve neredeyse her gün kesintisiz olarak yaşanması şarttır.
Distimi Tanısı İçin İki Yıl Kuralı
Bir bireye distimi (kronik hafif depresyon) teşhisi konulabilmesi için depresif belirtilerin en az 2 yıl boyunca sürmesi gerekir. Ayrıca bu 2 yıllık süreçte hastanın kendisini tamamen iyi hissettiği dönemlerin toplam süresinin 2 ayı aşmaması şarttır.

Anahtar Kavramlar

DuygulanımBireyin dışsal veya içsel uyaranlara, olaylara, düşüncelere ve anılara anlık olarak duygusal tepki verebilme yetisidir. Örneğin, bir fıkraya gülmek veya ani bir habere öfkelenmek anlık birer duygulanım göstergesidir.
Duygu-durumBireyin belirli bir süre boyunca (haftalar, aylar) ruhsal yaşamına egemen olan, yerleşik ve sürekli duygusal iklimdir. Normal sınırlarda dalgalanma gösteren bu durum, patolojik seviyede çökkünlük veya taşkınlık olarak sabitlenebilir.
Mani DönemiEn az bir hafta süreyle benlik saygısında abartılı artış, uyku ihtiyacında azalma, taşkınlık ve fikir uçuşması ile seyreden coşkulu duygudurum dönemidir. Yaşlılarda bu dönem daha çok ajitasyon ve hırçınlık şeklinde atipik seyreder.
Depresyon DönemiEn az iki hafta boyunca süren, derin bir keder, umutsuzluk, hayattan zevk alamama ve enerji kaybı ile karakterize çökkün duygudurum dönemidir. Yaşlılıkta intihar riski ve somatik şikayetlerin eşlik etme oranı bu dönemde oldukça yüksektir.
DistimiEn az iki yıl boyunca süregelen, büyük depresyon kadar ağır olmayan ancak kronik ve inatçı bir seyir izleyen depresif duygu-durumdur. Distimik bireyler hayata karşı sürekli karamsar, kederli ve kolayca suçluluk hisseden bir yapıya sahiptirler.
ÖforiDuygudurumun abartılı bir şekilde yükselmesiyle ortaya çıkan, dış gerçeklikle uyumsuz, aşırı neşelenme ve iyimserlik durumudur. Genellikle mani döneminin temel belirtisi olup, çevredeki insanlar tarafından yadırganan bir coşku içerir.
SomatizasyonBireyin yaşadığı ruhsal sıkıntı, kaygı ve çökkünlük gibi duyguları sözel olarak ifade etmek yerine bedensel şikayetler (ağrı, yorgunluk, sindirim sorunları) aracılığıyla dışa vurmasıdır. Yaşlılarda maskeli depresyonun en önemli mekanizmasıdır.
Fikir UçuşmasıManik dönemde düşünce hızının aşırı artması sonucu, konuşmanın konudan konuya hızlıca atlaması durumudur. Konular arasındaki çağrışım bağları gevşemiş olsa da tamamen kopmamıştır ancak takip edilmesi zordur.
Büyüklük HezeyanıBireyin kendi yetenekleri, gücü, serveti veya kimliği hakkında gerçeğe uymayan, sarsılamaz derecede abartılı ve akıl dışı inançlara sahip olmasıdır. Örneğin, yaşlı bir hastanın kendisini peygamber veya gizli bir devlet görevlisi sanmasıdır.
İnsomniaDepresyon ve anksiyete gibi ruhsal bozukluklara sıklıkla eşlik eden; uykuya dalmakta güçlük, gece sık uyanma veya sabah çok erken saatte uyanıp tekrar uyuyamama şeklinde görülen uyku bozukluğudur.
HipersomniaBireyin geceleri yeterli süre uyumasına rağmen gün boyunca aşırı uyuklama, gün ortasında uzun uykulara ihtiyaç duyma ve normalden çok daha uzun süreler uyuma durumudur.
Psikomotor YavaşlamaDepresif dönemde motor hareketlerin, konuşma hızının ve düşünce süreçlerinin belirgin şekilde yavaşlamasıdır. Hastanın sorulara çok geç cevap vermesi, tekdüze ve kısık sesle konuşması bu duruma örnektir.
Psikomotor AjitasyonBireyin içsel bir gerilim nedeniyle yerinde duramaması, sürekli odada dolanması, ellerini ovuşturması ve giysilerini çekiştirmesi gibi amaca yönelik olmayan aşırı hareketlilik durumudur.
Melankolik Tip DepresyonÖzellikle somatik (ilaç ve EKT) tedavilere çok iyi yanıt veren, sabahları aşırı kötü hissetme, belirgin iştahsızlık, kilo kaybı ve yoğun suçluluk duygularıyla karakterize ağır bir büyük depresyon alt tipidir.
Kronik Tip DepresyonBüyük depresyon ölçütlerini karşılayan ağır depresif belirtilerin en az iki yıl boyunca kesintisiz olarak devam etmesi ve aradaki düzelme dönemlerinin iki ayı geçmemesi durumudur.
Duygudurumun YayılmasıManik bireyin çevresindeki diğer insanlarla ve olaylarla, hiçbir seçici filtre kullanmaksızın, sınır tanımadan ve sonu gelmez bir biçimde iletişim kurma yönünde hissettiği aşırı sosyal dürtüdür.
Maskeli DepresyonAçık depresif belirtiler yerine, tıbbi tetkiklerle açıklanamayan kronik ağrılar ve bedensel şikayetlerin ön planda olduğu, depresyonun kendisini fiziksel hastalık belirtileri arkasına gizlediği tablodur.
Narsisistik BeklentilerBibring kuramına göre egonun kendisinden beklediği üç temel ideal ölçüttür: Değerli ve sevilen olmak, güçlü ve üstün olmak, iyi ve seven olmak. Bunlara ulaşılamadığında depresyon gelişir.
Manik SavunmalarBireyin iç dünyasındaki derin yalnızlık, değersizlik ve depresif çökkünlük duygularıyla baş edemeyerek, bunun tam tersi olan aşırı neşeli, hareketli ve üstünlük taslayan bir maske geliştirmesidir.
AmbivalansAynı kişiye veya duruma karşı sevgi ve nefret gibi birbirine tamamen zıt iki duygunun aynı anda hissedilmesi durumudur. Varoluşçu psikiyatriye göre bu durum şizofrenide görülürken, afektif bozukluklarda görülmez.

Diğer Önemli Bilgiler

Karl Abraham'ın 1912 Melankoli Analizi

Karl Abraham 1912 yılında yayınladığı çalışmasında melankolik depresyon ile normal yas duygusunu kıyaslamıştır. Yas tutan kişinin dış dünyadaki kaybıyla ilgilendiğini, depresif kişinin ise kaybettiği nesneye duyduğu öfkeyi kendi içine yönlendirerek yoğun suçluluk duyguları içinde kıvrandığını saptamıştır.

Gutheil'ın 1959 Depresyon Formülü

Emil Gutheil 1959 yılında depresyonu normal üzüntüden ayıran temel mekanizmayı formüle etmiştir. Bu formüle göre 'Üzüntü + Karamsarlık = Depresyon'dur. Karamsarlık, yani gelecekte de hiçbir şeyin düzelmeyeceğine olan inanç, depresyonun en ayırt edici öğesidir.

Edward Bibring'in 1953 Ego Kuramı

Edward Bibring 1953 yılında depresyonun süperego baskısından değil, egonun kendi içindeki gerilimden kaynaklandığını ileri sürmüştür. Bibring, depresyon üzerine çalışan kuramcılar arasında süperegonun rolünden hiç bahsetmeyen tek önemli psikiyatristtir.

Ludwig Binswanger'in 1933 Manik Varoluş Tezi

Varoluşçu psikiyatr Ludwig Binswanger 1933 yılında maniyi, toplumsal baskı ve ketlemelere karşı içgüdülerin kazandığı zaferin kutlanması olarak yorumlamıştır. Binswanger'e göre mani, mantığın yadsındığı saf bir iyimserlik oyunudur.

Cattell ve Scheirer'in 1961 Distimi Çalışması

Cattell ve Scheirer 1961 yılında yaptıkları araştırmada, distimik kişilerin günlük yaşamın getirdiği zorlanmalara karşı dirençlerinin son derece düşük olduğunu ve en ufak engellenmede kolayca yoğun suçluluk duygularına kapıldıklarını ortaya koymuşlardır.

Yaşlılıkta Atipik Mani Belirtileri

Yaşlı popülasyonda manik dönemler gençlerdeki gibi neşeli ve coşkulu seyretmez. Yaşlı manik hastalarda daha fazla bilinç bulanıklığı, fiziksel ajitasyon, hırçınlık, tahammülsüzlük ve sinirlilik gibi atipik belirtiler ön plandadır.

Yaşlılık İntiharlarının Ölümcül Karakteri

Yaşlılık döneminde görülen depresyon vakalarında intihar riski gençlere oranla çok daha yüksektir. Yaşlılar intihar girişimlerini daha sessiz planlar ve gençlere kıyasla çok daha ölümcül yöntemler seçtikleri için girişimleri genellikle ölümle sonuçlanır.

Depresyonu Tetikleyen Sıradışı Çevresel Etkenler

Literatürde depresyonu başlatan ilginç dış etkenler arasında evin köpeğinin pirelenmesi, kar fırtınası nedeniyle sığınakta kalma, tatile çıkma veya çıkamama, yeni bir eve taşınma ve bir torunun dünyaya gelişi gibi olaylar rapor edilmiştir.

Manik Hastalarda Fiziksel Mesafe Kuralı

Manik dönemdeki bir yaşlıya bakım verilirken hastayla dik göz temasından kaçınılmalı ve belirli bir fiziksel mesafede durulmalıdır. Manik hastalar yakın fiziksel teması tehdit olarak algılayıp ani saldırganlık gösterebilirler.

Maskeli Depresyonda Tetkik Enflasyonu

Maskeli depresyon yaşayan yaşlı hastalar, ruhsal çökkünlüklerini bedensel ağrılarla ifade ettikleri için defalarca tıbbi tetkiklerden geçerler. Organik hiçbir neden bulunamamasına rağmen hastanın beden şikayetleriyle aşırı meşguliyeti devam eder.

Sınavda Dikkat Et

  • Duygulanım (anlık tepki) ve Duygu-durum (uzun süreli iklim) kavramlarının tanım farkına sınavda çok dikkat et; ikisini birbirine karıştırmak en sık yapılan hatadır.
  • Yaşlılarda maninin 'atipik' seyrettiğini, yani gençlerdeki gibi neşeli değil, daha çok ajitasyon, hırçınlık ve sinirlilikle ortaya çıktığını mutlaka aklında tut.
  • Yaşlılık depresyonunda somatizasyon (bedenselleştirme) ve maskeli depresyon kavramlarına dikkat et; fiziksel tetkiklerle açıklanamayan ağrıların arkasında depresyon aranmalıdır.
  • Büyük depresyon (en az 2 hafta) ve Distimi (en az 2 yıl) tanı kriterlerindeki süre sınırlarını sınavda doğrudan soru olarak görebilirsin, süreleri ezberle.
  • İntihar riskinin yaşlılarda gençlere göre çok daha ölümcül sonuçlandığını ve değersizlik/umutsuzluk hislerinin acil psikiyatrik kriz belirtisi olduğunu unutma.
  • Manik yaşlıya yaklaşımda 'asla inatlaşmama, tartışmama, sakin ortama alma ve fiziksel mesafeyi koruma' ilkeleri bakım sorularında kesinlikle karşına çıkacaktır.