Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Matematiksel analizde diferansiyel, bir fonksiyonun bağımsız değişkenindeki küçük bir değişime karşılık bağımlı değişkende meydana gelen değişimin doğrusal (teğetsel) yaklaşımını ifade eder. Grafiksel olarak, y = f(x) fonksiyonu üzerindeki bir A(a, f(a)) noktasından sağa doğru x değeri dx (veya delta x) kadar artırıldığında, yeni noktanın apsisi a + dx olur. Bu noktada fonksiyona çizilen teğetin eğimi f'(a) değerine eşittir. Bu teğet doğrusu yardımıyla dikey eksendeki değişim miktarı dy = f'(a).dx olarak hesaplanır ve bu değere fonksiyonun diferansiyeli adı verilir.
Diferansiyel ile türev kavramları birbiriyle doğrudan ilişkili olmakla birlikte matematiksel gösterim ve anlam bakımından farklılık gösterir. y = f(x) fonksiyonunun türevi dy/dx = f'(x) şeklinde bir oran olarak ifade edilirken, diferansiyel dy = f'(x).dx formülüyle hesaplanan bağımsız bir büyüklüktür. Türev alma kurallarının tamamı diferansiyel hesabı için de geçerlidir. Örneğin, x değişkenindeki değişim miktarı dx sıfıra yaklaştıkça, fonksiyon üzerindeki iki noktayı birleştiren kirişin eğimi ile o noktadaki teğetin eğimi birbirine yaklaşır ve gerçek değişim olan delta y değeri, diferansiyel olan dy değerine yaklaşık olarak eşit hale gelir.
Diferansiyel yaklaşımı, özellikle hesap makinesinin bulunmadığı veya karmaşık fonksiyonların belirli noktalardaki değerlerinin hızlıca tahmin edilmek istendiği durumlarda büyük kolaylık sağlar. f(x + dx) değerini yaklaşık olarak f(x) + f'(x).dx formülüyle hesaplayabiliriz. Bu yöntemde, değeri tam olarak bilinen en yakın nokta (x) merkez alınarak, bu noktadan olan küçük sapma miktarı (dx) diferansiyel formülünde yerine konur. dx sapma miktarı ne kadar küçük seçilirse, elde edilen yaklaşık değer gerçek değere o kadar yakın ve hassas olur.
Doğrusallaştırma, doğrusal olmayan karmaşık bir fonksiyonun belirli bir nokta civarında doğrusal bir fonksiyon (teğet doğrusu) ile temsil edilmesi sürecidir. Bu yöntem sayesinde köklü, logaritmik veya üstel fonksiyonların değerleri, diferansiyel formülü kullanılarak sadece dört işlem yardımıyla yaklaşık olarak hesaplanabilir. Örneğin, karekök 627 değerini bulmak için f(x) = karekök x fonksiyonu tanımlanır. Değeri tam olarak bilinen en yakın tam kare sayı olan 625 başlangıç noktası (x) olarak seçilir ve sapma miktarı dx = 2 olarak belirlenir.
Benzer şekilde logaritmik fonksiyonlarda da doğrusallaştırma uygulanabilir. log 1001 değerini bulmak için f(x) = log x fonksiyonu ele alınır. 1000 sayısının logaritmasının 3 olduğu bilindiğinden, x = 1000 ve dx = 1 alınarak diferansiyel yardımıyla hesaplama yapılır. Fonksiyonun türevi olan f'(x) = 1/x ifadesi kullanılarak dy = (1/x).dx formülünden dy = 1/1000 = 0,001 değeri bulunur. Buradan log 1001 değeri yaklaşık olarak 3 + 0,001 = 3,001 olarak elde edilir. Bu yöntem, mühendislik ve iktisat alanlarında karmaşık modelleri basitleştirmek için yaygın olarak kullanılır.
Küp kök hesaplamalarında da aynı mantık geçerlidir. Örneğin küp kök 124 değerini hesaplamak için f(x) = x^(1/3) fonksiyonu kullanılır. En yakın mükemmel küp sayı olan 125 seçilerek x = 125 ve dx = -1 olarak belirlenir. Fonksiyonun türevi f'(x) = 1 / (3 * x^(2/3)) olduğundan, x = 125 için türev değeri 1/75 olur. Buradan diferansiyel dy = (1/75) * (-1) = -0,01333 olarak hesaplanır ve küp kök 124 değeri yaklaşık olarak 5 - 0,01333 = 4,9866 şeklinde bulunur. Bu sonuç gerçek değere son derece yakındır.
Talep esnekliği, bir malın fiyatında meydana gelen yüzde değişimin, o mala olan talep miktarında yol açtığı yüzde değişimi ölçen duyarlılık katsayısıdır. İktisat teorisinde talep fonksiyonları genellikle negatif eğimlidir; yani fiyat arttıkça talep edilen miktar azalır. Esneklik (elastikiyet) matematiksel olarak talepteki yüzde değişimin fiyattaki yüzde değişime oranı şeklinde tanımlanır. Bir malın yakın ikamelerinin bulunup bulunmaması esneklik derecesini doğrudan etkiler. İkameleri az olan zorunlu malların (örneğin ekmek) esnekliği düşükken, alternatifleri çok olan lüks veya teknolojik ürünlerin esnekliği yüksek olur.
Matematiksel olarak talebin nokta esnekliği, talep fonksiyonunun belirli bir noktasındaki limit değeri alınarak türev yardımıyla hesaplanır. Nokta esnekliği formülü, ilgili noktadaki fiyatın (p) miktara (q) oranının, miktarın fiyata göre türeviyle (dq/dp) çarpımının mutlak değeri alınarak bulunur. Hesaplanan esneklik katsayısının mutlak değeri 1'den büyükse talep esnek (elastik), 1'e eşitse birim esnek, 1'den küçükse esnek olmayan (inelastik) olarak adlandırılır. Bu durumlar firmaların fiyatlandırma stratejilerini ve toplam gelirlerini doğrudan etkiler.
Doğrusal talep fonksiyonlarında, iki nokta arasındaki yay esnekliği yerine bu noktaları birleştiren doğrunun orta noktasındaki nokta esnekliği de hesaplanabilir. İki noktadan geçen doğrunun denklemi y - y1 / (y2 - y1) = x - x1 / (x2 - x1) formülüyle kurulduktan sonra elde edilen doğrunun eğimi türev değeri (dp/dq) olarak kullanılır. Orta noktadaki fiyat ve miktar değerleri formülde yerine yazılarak esneklik değeri bulunur. Bu yöntem, piyasa verilerinin sınırlı olduğu durumlarda talep davranışını doğrusallaştırarak analiz etmeye olanak tanır.