Özet
← Ünite 7

Ünite 7: Fonksiyonların İktisadi Uygulamaları — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Giriş ve İktisadi Modellemede Fonksiyonların Rolü

İktisat ve işletme disiplinlerinde karşılaşılan karmaşık problemlerin analiz edilmesi, anlaşılması ve gelecek dönemlere yönelik öngörülerde bulunulabilmesi amacıyla matematiksel ve istatistiksel modelleme yöntemlerinden yoğun bir şekilde yararlanılmaktadır. Bu modelleme süreçlerinde, değişkenler arasındaki ilişkilerin yapısına göre doğrusal, ikinci dereceden, üstel ve logaritmik fonksiyonlar sıklıkla tercih edilir. Bu bölümde, iktisadi analizlerin temel yapı taşlarını oluşturan toplam maliyet, toplam gelir, toplam kâr, üretim, tüketim, tasarruf ile arz ve talep fonksiyonları ayrıntılı bir biçimde ele alınacaktır.

Bir firmanın faaliyetlerini sürdürürken karşılaştığı maliyet yapıları, üretim miktarıyla olan ilişkilerine göre farklı kategorilere ayrılır. Toplam Sabit Maliyet (FC), firmanın üretim miktarından tamamen bağımsız olan, hiç üretim yapmasa dahi katlanmak zorunda olduğu yükümlülükleri ifade eder. Kira ödemeleri, demirbaş alımları ve amortismanlar bu maliyet grubunun en belirgin örnekleridir. Sabit maliyetler üretim miktarından etkilenmediği için, grafiksel gösterimde yatay eksene paralel doğrusal bir çizgi şeklinde temsil edilirler.

Üretim miktarına bağlı olarak değişen maliyet unsurları ise Toplam Değişken Maliyet (VC) olarak adlandırılır. Firmanın kısa dönemde üretim faaliyetini kesintisiz sürdürebilmesi için işçilik ücretleri, hammadde alımları, elektrik ve su tüketimi gibi üretim faktörlerine yaptığı ödemeler bu sınıfa girer. Eğer firmada hiç üretim gerçekleştirilmiyorsa, toplam değişken maliyet sıfıra eşittir. Üretim miktarı arttıkça değişken maliyetler de buna paralel olarak artış gösterir. Ortalama Değişken Maliyet (VC/q) ise toplam değişken maliyetin toplam ürün miktarına bölünmesiyle elde edilir ve faktör verimliliğindeki değişimlere bağlı olarak önce azalan, minimum noktasına ulaştıktan sonra ise artan bir eğri çizer.

2Toplam Gelir, Toplam Maliyet ve Kâr Fonksiyonlarının Matematiksel Analizi

Kâr amacı gütmeyen sosyal kuruluşlar dışındaki tüm ticari işletmelerin nihai ve temel hedefi kâr elde etmektir. İşletmeler, mal veya hizmet üretebilmek için belirli üretim faktörlerini bir araya getirerek maliyetlere katlanırlar. Üretilen bu mal ve hizmetlerin piyasada tüketicilere satılması sonucunda ise gelir elde edilir. Bir birim ürün veya hizmetin üretilmesi için harcanan işçilik, sermaye ve hammadde gibi girdilerin parasal değerlerinin toplamına birim maliyet (c) adı verilir.

Bir işletmenin toplam maliyet yapısı, toplam değişken maliyet (VC) ile toplam sabit maliyetin (FC) toplanmasıyla elde edilir. Matematiksel olarak Toplam Maliyet fonksiyonu TC = c.q + FC şeklinde formüle edilir. Burada 'c' birim değişken maliyeti, 'q' üretilen ve satılan ürün miktarını, 'FC' ise sabit maliyetleri temsil eder. Ortalama Maliyet (AC) ise toplam maliyetin üretilen toplam ürün miktarına bölünmesiyle hesaplanır (AC = TC / q) ve birim başına düşen toplam yükü gösterir.

İşletmenin belirli bir dönemde gerçekleştirdiği satış faaliyetlerinden elde ettiği kazanç Toplam Gelir (R) olarak adlandırılır ve ürünün birim satış fiyatı (p) ile satılan miktarın (q) çarpılmasıyla bulunur (R = p.q). Kâr fonksiyonu (P) ise toplam gelirden toplam maliyetin çıkarılmasıyla elde edilir. Bu ilişki P = R - TC = p.q - (c.q + FC) şeklinde yazılabilir. Ortak çarpan parantezine alındığında kâr denklemi P = (p - c).q - FC halini alır. Burada yer alan (p - c) ifadesi, satılan her birim üründen elde edilen birim kârı veya katkı payını göstermektedir.

3Başabaş Analizi ve Sıfır Kâr Noktası

Başabaş Analizi, işletmelerin finansal planlama ve karar alma süreçlerinde kullandıkları en kritik araçlardan biridir. Bu analiz, firmanın ne zarar ne de kâr ettiği, yani toplam gelirinin toplam maliyetine tam olarak eşit olduğu üretim ve satış düzeyini belirlemeyi amaçlar. Bu özel noktaya Başabaş Noktası (BBN) veya Sıfır Kâr Noktası (SKN) adı verilir. Başabaş noktasında kâr sıfıra eşittir (P = 0) ve firmanın elde ettiği tüm gelir, katlandığı tüm giderleri ancak karşılayabilmektedir.

Matematiksel olarak başabaş noktasını bulmak için R = TC eşitliği kurulur. Bu eşitlik p.q = c.q + FC şeklinde yazıldığında, q çekilerek başabaş satış miktarı q = FC / (p - c) formülü ile kolayca hesaplanabilir. Bu formül, sabit maliyetlerin birim katkı payına bölünmesiyle firmanın zarar etmekten kurtulması için satması gereken minimum ürün miktarını verir. Bu miktarın altındaki satış düzeylerinde firma zarar ederken, bu miktarın üzerindeki her bir birim satış firmaya kâr getirmeye başlayacaktır.

Başabaş analizi grafiksel olarak incelendiğinde, doğrusal toplam gelir doğrusu ile toplam maliyet doğrusunun kesiştiği nokta başabaş noktasını gösterir. Gelir doğrusu orijinden (sıfır noktasından) başlarken, toplam maliyet doğrusu dikey ekseni sabit maliyetler (FC) düzeyinde keserek başlar. İki doğrunun kesişim noktasının solunda kalan bölge firmanın zarar alanını, sağında kalan bölge ise kâr alanını temsil eder. İşletmeler risk analizlerini yaparken bu noktanın neresinde yer aldıklarını sürekli olarak kontrol etmek zorundadırlar.

4Arz ve Talep Fonksiyonları ile Pazar Dengesi

Mikroekonomik analizin temelini oluşturan arz ve talep teorileri, piyasadaki fiyat ve miktar hareketlerini açıklamaya yarar. Bir mala olan talep miktarı (qd); o malın kendi fiyatı, tüketicilerin gelir düzeyi, ikame ve tamamlayıcı malların fiyatları ile tüketici tercihlerine bağlıdır. Diğer tüm değişkenler sabit varsayıldığında (ceteris paribus), talep fonksiyonu sadece fiyatın bir fonksiyonu olarak q = a - b.p şeklinde doğrusal olarak yazılabilir. Fiyat ile talep edilen miktar arasında ters yönlü bir ilişki olduğundan talep doğrusunun eğimi negatiftir.

Arz fonksiyonu ise üreticilerin farklı fiyat seviyelerinde piyasaya sunmaya hazır oldukları mal miktarını ifade eder. Arz miktarını etkileyen faktörler arasında malın fiyatı, üretim faktörlerinin maliyetleri, teknolojik gelişmeler ve doğa koşulları yer alır. Fiyat dışındaki unsurlar sabit tutulduğunda arz fonksiyonu q = a + b.p şeklinde gösterilir. Fiyat arttıkça üreticilerin kâr marjı artacağından piyasaya daha fazla mal sunmak isteyeceklerdir; bu nedenle arz doğrusunun eğimi pozitiftir.

Çok alıcılı ve çok satıcılı serbest piyasa koşullarında, arz edilen miktar ile talep edilen miktarın birbirine eşitlendiği noktaya Pazar Denge Noktası (PDN) veya piyasa dengesi denir. Bu noktada oluşan fiyata denge fiyatı, miktara ise denge miktarı adı verilir. Matematiksel olarak denge noktasını bulmak için arz ve talep denklemleri birbirine eşitlenir. Eğer piyasada devlet tarafından ek bir vergi uygulaması getirilirse, bu vergi arz fonksiyonuna eklenerek yeni denge noktası hesaplanır; bu durumda genellikle denge fiyatı yükselirken denge miktarı düşüş gösterir.

5Keynesyen Tüketim Fonksiyonu ve Tasarruf İlişkisi

Tüketim, insanların gereksinimlerini doğrudan karşılamak amacıyla mal ve hizmetleri kullanması sürecidir. İktisat literatüründe tüketim harcamalarının makroekonomik önemine ilk kez kapsamlı bir şekilde değinen ekonomist J.M. Keynes olmuştur. Keynesyen analize göre, bir ekonomideki toplam tüketim harcamaları doğrudan millî gelirin bir fonksiyonudur. Millî gelir düzeyi yükseldikçe tüketim harcamaları da artar, ancak bu artış gelirdeki artıştan daha düşük bir oranda gerçekleşir.

Tüketim fonksiyonu doğrusal bir model olarak C = C0 + c.Y şeklinde ifade edilir. Bu denklemde 'C' toplam tüketim harcamalarını, 'C0' millî gelir sıfır dahi olsa hayatta kalabilmek için yapılması zorunlu olan otonom tüketim harcamalarını, 'c' marjinal tüketim eğilimini (MPC) ve 'Y' ise millî geliri temsil eder. Marjinal tüketim eğilimi, gelirde meydana gelen bir birimlik artışın ne kadarının tüketime harcanacağını gösteren ve 0 ile 1 arasında değer alan sabit bir katsayıdır.

Millî gelirin tüketime harcanmayan kısmı tasarruf (S) olarak ayrılır. Dolayısıyla Y = C + S eşitliği geçerlidir. Tüketim fonksiyonu bilindiğinde, tasarruf fonksiyonu S = Y - C formülü ile türetilebilir. Örneğin, C = 10 + 0,7.Y şeklinde bir tüketim fonksiyonuna sahip bir ekonomide, tasarruf fonksiyonu S = -10 + 0,3.Y olacaktır. Millî gelir arttıkça hem tüketim harcamaları hem de tasarruf miktarı artış gösterir. Gelir sıfırken yapılan otonom tüketim ise geçmiş birikimlerin harcanması veya borçlanma yoluyla finanse edildiğinden negatif tasarruf anlamına gelir.