Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Kimyasal tepkimeler gerçekleşirken çevresiyle sürekli bir enerji alışverişi içerisindedir. Bu enerji değişimi genellikle ısı alışverişi şeklinde kendini gösterir. Tepkime sırasında çevreden ısı alan tepkimelere endotermik, çevreye ısı veren tepkimelere ise ekzotermik tepkimeler denir. Endotermik tepkimelerde enerji girenler kısmında yer alırken, ekzotermik tepkimelerde açığa çıkan enerji ürünler kısmında gösterilir.
Sabit basınç altında gerçekleşen tepkimelerdeki enerji değişimine 'entalpi' denir ve 'ΔH' sembolü ile gösterilir. Entalpi, bir maddenin sahip olduğu toplam enerjiyi temsil etse de, doğrudan ölçülmesi oldukça zordur. Bu nedenle kimyada, tepkimenin başlangıç ve son durumu arasındaki fark olan entalpi değişimi (ΔH) hesaplanır. ΔH değeri, ürünlerin entalpileri toplamından girenlerin entalpileri toplamının çıkarılmasıyla bulunur.
Ekzotermik tepkimelerde sistem çevreye ısı verdiği için ΔH değeri negatiftir (ΔH < 0). Endotermik tepkimelerde ise sistem çevreden ısı aldığı için ΔH değeri pozitiftir (ΔH > 0). Tepkime entalpisi; tepkimeye giren maddelerin miktarına, sıcaklığa ve basınca bağlı olarak değişkenlik gösterir.
Tepkimelerin entalpi değişimlerini karşılaştırabilmek için 1 atmosfer basınç ve 25 °C sıcaklık 'standart şartlar' olarak kabul edilmiştir. Standart şartlarda 1 mol bileşiğin elementlerinden oluşması sırasındaki entalpi değişimine 'standart oluşum entalpisi' denir ve ΔH°ol sembolü ile ifade edilir.
Elementlerin standart şartlardaki en kararlı fiziksel hallerinin oluşum entalpileri sıfır kabul edilir. Örneğin, standart şartlarda gaz olan H2, O2 ve N2 gibi elementlerin oluşum entalpisi 0 kJ/mol'dür. Ancak brom sıvı, iyot ise katı halde kararlı olduğundan, bu elementlerin gaz hallerinin oluşum entalpileri sıfırdan farklıdır.
Bir tepkimenin standart entalpi değişimi (ΔH°), ürünlerin standart oluşum entalpileri toplamından girenlerin standart oluşum entalpileri toplamının çıkarılmasıyla hesaplanır. Bu hesaplamada maddelerin mol sayıları dikkate alınmalı ve her bir oluşum entalpisi değeri ilgili katsayı ile çarpılmalıdır.
Kimyasal tepkimeler sırasında mevcut bağlar kırılır ve yeni bağlar oluşur. Bağın koparılması için enerji verilmesi gerektiğinden bağ kırılması endotermik bir olaydır. Buna karşılık, yeni bir bağın oluşması sırasında çevreye enerji verilir, bu nedenle bağ oluşumu ekzotermik bir süreçtir. İki atomu birbirinden ayırmak için gereken enerjiye 'bağ enerjisi' denir.
Tepkime entalpisi, bağ enerjileri kullanılarak da hesaplanabilir. Bu yöntemde, kırılan bağların toplam enerjisinden oluşan bağların toplam enerjisi çıkarılır. Eğer sonuç negatif çıkarsa tepkime ekzotermik, pozitif çıkarsa endotermik olarak sınıflandırılır.
Potansiyel enerji-tepkime koordinatı grafikleri, tepkimenin enerji değişimini görselleştirir. Ekzotermik tepkimelerde girenlerin potansiyel enerjisi ürünlerden daha yüksektir; endotermik tepkimelerde ise ürünlerin potansiyel enerjisi girenlerden daha yüksektir. Bu enerji farkı, tepkimenin ΔH değerini verir.
Bazı tepkimelerin entalpisini doğrudan ölçmek zordur. Hess Yasası, bir tepkimenin entalpi değişiminin, tepkimenin izlediği yoldan bağımsız olduğunu belirtir. Yani tepkime ister tek basamakta ister çok basamakta gerçekleşsin, toplam entalpi değişimi aynıdır.
Hess Yasası'na göre, bilinen tepkimeler toplanarak bilinmeyen bir tepkimenin entalpisi hesaplanabilir. Bir tepkime ters çevrilirse ΔH'ın işareti değişir. Bir tepkime herhangi bir katsayı ile çarpılırsa, ΔH değeri de aynı katsayı ile çarpılır.
Bu yöntemle, karmaşık tepkimelerin entalpileri, daha basit ve standart oluşum entalpileri bilinen tepkimelerin birleştirilmesiyle kolayca bulunabilir. Bu, kimyasal süreçlerin enerji verimliliğini hesaplamada kritik bir araçtır.