← Ünite 1
Acil Durum Bilgisi ve Yönetimine Giriş

Ünite 1: Afet ve Acil Durum Yönetimi: Temel Kavramlar ve

Gezegenimizin Yaşı ve İnsanlığın Varlığı
Evrenin yaklaşık 10 milyar, Dünya'nın ise 4 milyar yaşında olduğu kabul edilmektedir. Buna karşın insanların dünyadaki varlığı yalnızca 200.000 yıl, modern insan davranışları ise son 50.000 yılla sınırlıdır. Matematiksel modern bilimin geçmişi ise sadece 250 yıldır.
Sanayi Devrimi (1765)
Bilim, teknoloji ve mühendisliğin kesiştiği ve bir arada anılmaya başlandığı dönüm noktası 1765 yılındaki Sanayi Devrimi'dir. Bu tarihten sonra insanoğlunun doğaya müdahale kapasitesi ve çevreye verdiği zararlar katlanarak artmıştır.
Dünya Ekosistem Sağlığındaki Azalma
Sanayi Devrimi sonrasındaki yanlış müdahaleler nedeniyle son dönemde dünya ekosistem sağlığı %30, verimli topraklar %25, doğal orman alanları %15, doğal su ekosistem endeksi %50 ve deniz ekosistem endeksi %40 oranında azalmıştır.
Küresel Sıcaklık Artışı ve Antarktika
Yapılan hassas ölçümlere göre son 50 yılda Antarktika'da 2,5°C'lik sıcaklık artışı kaydedilmiştir. Aynı dönemde dünya genelindeki ortalama sıcaklık artışı ise 0,4 ile 0,8°C arasında gerçekleşmiştir.

Anahtar Kavramlar

TehlikeTopluma, çevreye, sosyo-ekonomik düzene ve kültürel kaynaklara zarar verme potansiyeli olan doğal, insan veya teknolojik kökenli olay veya süreçtir. Örneğin, aktif bir fay hattının varlığı o bölge için her zaman bir deprem tehlikesidir.
RiskBir tehlikenin belirli bir zaman ve mekanda gerçekleşmesi durumunda, tehdit altındaki unsurların zarar görebilirlik durumuna göre oluşacak potansiyel kayıpların bütünüdür. İnsan yaşamayan bir çölde deprem tehlikesi varken, deprem riski yoktur.
Afet RiskiBir afetin meydana getirebileceği olumsuz sonuçların tümünü ifade eden, genellikle tehlikenin olasılığı ile mevcut değerlerin etkilenebilirlik düzeyinin birleşiminden oluşan kavramdır.
Zarar GörebilirlikBir bireyin veya grubun tehlikeyi algılama, etkilerini tahmin etme, zararlarını azaltma ve sonuçlarıyla baş edebilme konusundaki kapasite eksikliğidir. Yoksulluk ve denetimsiz yapılar zarar görebilirliği doğrudan artıran etkenlerdir.
Risk YönetimiBelirlenen risklerin atlatılabilmesi amacıyla, tehlikelerin önlenmesi veya olası zararların azaltılması için önlemlerin ve çalışmaların bir plan dahilinde yürütülmesidir.
Afet Risk YönetimiAfete dönüşebilecek tehlikelerin, olası etkilerinin ve zarar görebilirlik durumunun analiz edilerek, can kaybını ve her türlü zararı azaltmak için tüm paydaşların iş birliğiyle yürütülen süreçtir.
OlayYerel ve sınırlı etkisi olan, kurumların iş yapma kapasitesini etkilemeyen ve ilk müdahale ekipleri tarafından kolaylıkla kontrol altına alınabilen hadiselerdir.
KazaKasıt olmaksızın, beklenmedik bir zamanda ve şekilde meydana gelerek yaralanmalara, can ve mal kayıplarına neden olan, az sayıda bireyi etkileyen olaylardır. Trafik kazaları en tipik örneğidir.
FelaketToplumun kendi kendine yetebilen bir bölümünün şiddetli tehlike yaşaması sonucu sosyal yapının aksaması ve fonksiyonlarının durmasıdır. Felaketzedeler komşu bölgelerden yardım alabilirler.
FaciaTüm toplum fonksiyonlarının tamamen çöktüğü, hastanelerin yok olduğu, liderliğin anlık kaybolduğu ve komşu bölgelerden dahi yardım alınamayacak derecede büyük olan olağanüstü yıkım durumudur.
KrizBir örgütün üst düzey hedeflerini ve işleyişini tehdit eden, acil tepki verilmesini gerektiren ve mevcut önleme sistemlerinin yetersiz kaldığı gerilim durumudur.
Kriz YönetimiKriz durumunu ortadan kaldırmak için planlı, sistematik ve rasyonel bir şekilde uygulanan, kriz öncesi, anı ve sonrasını kapsayan faaliyetler topluluğudur.
Kaos YönetimiÖnceden kestirilemeyen ve rastlantısal dalgalanmalar yaratan durum ve davranışların kontrol edilmesi sürecidir; afet yönetiminin zarar azaltma aşamasında kullanılabilir.
Acil DurumÖnceden öngörülemeyen, ani gelişen, insan, mal ve çevreyi korumak için acil müdahale gerektiren ve yerel imkanlarla baş edilebilen büyük ama gündelik olaylardır.
Acil Durum YönetimiAfetin hemen ardından başlayarak etkilenen toplulukların ihtiyaçlarını hızlı ve etkin karşılamayı amaçlayan, acil durum nedenleri ortadan kalktığında sona eren süreçtir.
AfetNormal yaşamı durdurarak toplulukları etkileyen, etkilenen topluluğun kendi kaynaklarıyla üstesinden gelemeyeceği doğal, teknolojik veya insan kökenli olayların doğurduğu sonuçlardır.
Doğal AfetToplumun sosyo-ekonomik faaliyetlerini aksatan, can ve mal kayıplarına yol açan, başladıktan sonra insanlar tarafından doğrudan engellenemeyen doğa olaylarıdır.
Jeolojik AfetKaynağını doğrudan doğruya yerkabuğu ya da yerin derinliklerinden alan doğal afetlerdir. Deprem, heyelan, kaya düşmesi, volkanik patlama ve tsunami bu gruba girer.
Klimatik AfetAtmosfer olaylarının (sıcaklık, yağış, rüzgar vb.) insan için yararlı sınırları aşmasıyla oluşan afetlerdir. Kasırga, hortum, kuraklık ve çığ klimatik afet örnekleridir.
Hidrografik AfetAkarsu, göl ve deniz kaynaklı oluşan afetlerdir. Akarsu taşkınları, barajların taşması ve yıkılması ile deniz kabarmaları bu sınıfa dahildir.
Biyolojik AfetToprak, bitki örtüsü ve hayvanlardan kaynaklanan, insan ve çevre sağlığını tehdit eden afetlerdir. Bulaşıcı hastalıklar, salgınlar ve böcek istilaları bu kapsamdadır.
Sosyal Afetİnsanın barınma, gıda ve günlük yaşamıyla doğrudan bağlantılı olan, insan faktörünün etkin olduğu savaş, terör, kıtlık ve zoraki göç gibi afetlerdir.
Teknolojik Afetİnsanın yeryüzündeki faaliyetlerinden ve teknolojik gelişmelerin yanlış uygulanmasından kaynaklanan nükleer santral, maden, endüstriyel ve ulaşım kazalarıdır.
Bütünleşik Afet YönetimiTüm tehlikeleri dikkate alarak zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarında toplumun tüm kaynaklarını koordineli kullanan çok katmanlı yönetim sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Tarihi Buzul Çağı Sıcaklık Farkı

Küresel sıcaklık artışlarının önemini anlamak açısından somut bir veri olarak; son buzul çağında dünya ortalama sıcaklığının bugünkünden sadece 5°C daha soğuk olduğu bilinmektedir.

İklim Değişikliğine Bağlı Afet İstatistikleri

Son on yılda iklim değişikliğine bağlı doğal afetlerde %60 artış yaşanmıştır. Bu afetler nedeniyle yılda ortalama 30.000 kişi hayatını kaybetmekte ve yıllık ortalama 300 milyar dolarlık ekonomik hasar meydana gelmektedir.

Staten Island ve Ian Mc Harg Planlaması

Ian Mc Harg, 'Design with Nature' kitabında Staten Island için yerleşime uygun olmayan alanları belirlemiştir. Bu planlamadan tam 50 yıl sonra, 2012 yılında yaşanan Sandy Kasırgası'nda tam olarak Mc Harg'ın uyardığı alanlar ağır hasar görmüştür.

2001-2011 Yılları Arası Afet Dağılımı

2001-2011 yılları arasında dünyada sekiz bine yakın doğal afet yaşanmıştır. Bu afetlerin %66,5'i iklim olaylarına, %16,2'si depremlere, %17,5'i ise orman yangınları ve diğer nedenlere bağlı olarak gerçekleşmiştir.

Asya Kıtası Afet Yoğunluğu

Dünyada doğal felaketlerin en fazla can kaybına ve maddi zarara yol açtığı bölge %65'lik oranla Asya kıtasıdır. Bu yüksek oranın nedeni bölgedeki hızlı nüfus artışı, kırsaldan kentlere göç ve çarpık kentleşmedir.

2004 Endonezya Tsunamisi ve 2010 Haiti Depremi

Doğal afetlerin yıkıcı gücüne dair en somut örneklerden biri olarak; 2004 yılında Endonezya'da meydana gelen tsunami felaketinde 165.000 kişi, 2010 yılındaki Haiti depreminde ise 220.000 kişi hayatını kaybetmiştir.

2011 Yılı Doğal Afet Bilançosu

Sadece 2011 yılında dünya genelinde yaşanan 302 adet doğal afette 200 milyonun üzerinde insan doğrudan etkilenmiş ve bu afetlerin küresel ekonomiye faturası 366 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır.

Hollanda'nın Risk ve Tehlike Sıralaması

Hollanda, coğrafi konumu nedeniyle doğal afet tehlikesi sıralamasında 12. sırada yer almasına rağmen; yüksek gelişmişlik düzeyi ve başarılı afet hazırlıkları sayesinde genel risk sıralamasında 51. sıraya kadar gerilemiştir.

Son 20 Yıllık Küresel Afet Maliyeti

Son 20 yıl içinde tüm dünyada yaşanan afetlerde 1,3 milyondan fazla kişi hayatını kaybetmiş, 4 milyarı aşkın insanın yaşamı olumsuz etkilenmiş ve toplamda 2 trilyon dolar düzeyinde maddi zarar oluşmuştur.

Suriye'deki 2007 Tarihi Kuraklığı

Suriye'de 2007 yılında Kasım-Nisan ayları arasında tarım alanlarına hiç yağış düşmemiştir. On yıldır süren kuraklığın bu zirve noktası tarımı bitirmiş, gıda fiyatlarını yükseltmiş ve iç savaşı tetikleyen kitlesel göçlere yol açmıştır.

Güney Sudan Kıtlık İlanı Şartları

BM ve UNICEF standartlarına göre bir bölgede kıtlık ilan edilebilmesi için; hanehalkının en az %20'sinin aşırı gıda eksikliği yaşaması, kronik yetersiz beslenmenin %30'u aşması ve günde her 10.000 kişiden en az 2'sinin ölmesi gerekir.

Sınavda Dikkat Et

  • Tehlike ve Risk ayrımına çok dikkat edin; tehlike potansiyel bir durumken (fay hattı), risk bu durumun insan ve çevre üzerindeki olası hasar düzeyidir (can/mal kaybı ihtimali).
  • Felaket ile Facia arasındaki farkı unutmayın; felakette komşu bölgelerden yardım alınabilir ve toplum işlevleri sürerken, faciada tüm sistemler çöker ve dış yardım ulaşılamaz hale gelir.
  • Bütünleşik Afet Yönetimi döngüsünün sırasını (Zarar Azaltma -> Hazırlık -> Müdahale -> İyileştirme) ve bu aşamaların afet öncesi mi yoksa sonrası mı yapıldığını mutlaka ezberleyin.
  • Afet türleri sınıflandırmasında jeolojik (deprem, heyelan), klimatik (fırtına, çığ) ve hidrografik (taşkın, baraj yıkılması) farklarını karıştırmayın; sınavda doğrudan sınıflandırma sorulmaktadır.
  • Kalkınma planları ile afet yönetimi ilişkisine dikkat edin; kalkınmayı riske duyarlı hale getirmek, afet zararlarını ve yoksulluğu önlemenin tek yoludur.
  • Erken uyarı sistemlerinin 'Hazırlık' aşamasına ait olduğunu, hasar tespiti ve arama kurtarmanın 'Müdahale' aşamasında, kalıcı konut inşasının ise 'İyileştirme/Yeniden Yapılandırma' aşamasında olduğunu unutmayın.