← Ünite 8
Turizm Ekonomisi

Ünite 8: Turizm Yatırımları

2634 Sayılı Turizm Teşvik Kanunu
1983 yılında yürürlüğe girmiştir. Türkiye'de turizm yatırımlarının düzenlenmesi, teşvik edilmesi ve denetlenmesi amacıyla çıkarılmıştır.
Turizm Yatırımlarının Geri Dönüş Süresi
Sanayi yatırımlarında 4-5 yıl iken, turizm yatırımlarında bu süre 7-10 yıl arasında değişmektedir.
Turizm Sektörünün Bağlantı Gücü
Turizm sektörü, Türkiye'de 41 farklı sektörle doğrudan veya dolaylı ilişki içerisindedir.
Mardan Palace Örneği
Antalya Kundu'da 1,5 milyar dolara mal olan ancak borçları nedeniyle Halk Bankası'na devredilen, yatırımın her zaman kârlı olmayacağına dair bir örnektir.

Anahtar Kavramlar

Sermaye/Hasıla Oranı (v)Milli gelirde bir birim artış sağlamak için yapılması gereken yatırım miktarıdır. Örn: v=K/Y formülü ile hesaplanır.
Sermayenin Marjinal Etkinliği (r)Yatırımın kârlılık oranıdır; yatırımın arz fiyatını gelecekteki gelirlerin bugünkü değerine eşitleyen orandır.
Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımı (DYSY)Yabancı bir firmanın başka bir ülkede yeni tesis kurması veya mevcut bir firmaya ortak olmasıdır. Örn: Uluslararası bir zincir otelin Türkiye'de şube açması.
Geriye Doğru BağlantıBir sektörün girdi aldığı diğer sektörleri uyarmasıdır. Örn: Otel inşaatının çimento ve demir sektörüne talep yaratması.
İleriye Doğru BağlantıBir sektörün çıktısının başka sektörlerde kullanılmasıdır. Örn: Turizm hizmetlerinin diğer hizmet sektörlerinde ara malı olması.
Faktör Donatımı TeorisiÜlkelerin bol sahip oldukları üretim faktörlerini yoğun kullanan mallarda uzmanlaşmasıdır. Örn: Türkiye'nin turizm kaynakları sayesinde bu alanda uzmanlaşması.
Fizibilite ÇalışmasıBir yatırımın teknik ve ekonomik olarak uygulanabilirliğinin analiz edilmesidir. Örn: Otel projesinin kârlılığının önceden hesaplanması.
Sabit SermayeBir yıldan uzun süre kullanılan üretim araçlarıdır. Örn: Otel binası, mobilyalar ve mutfak ekipmanları.
İşletme SermayesiFaaliyetlerin aksamadan sürdürülmesi için gerekli olan nakit ve dönen varlıklardır.
AmortismanSermaye stokundaki aşınma ve eskimeleri gidermek için yapılan harcamalardır.
Çok Uluslu Şirket (ÇUŞ)Birden fazla ülkede üretim ve ticaret yapan şirketlerdir. Örn: Kempinski gibi global otel zincirleri.
YatırımGelecekte üretim kapasitesini ve milli geliri artırmak amacıyla fiziksel sermaye stokuna yapılan harcamalardır. Örnek: Bir otel zincirinin yeni bir tesis inşa etmesi.
Uyarılmış TalepBir sektördeki üretim artışının diğer sektörlerden girdi talep etmesi sonucu oluşan dolaylı talep artışıdır. Örnek: Turizmdeki artışın inşaat sektöründe çimento talebini tetiklemesi.
Bağlantı EtkileriSektörler arası girdi-çıktı bağımlılığıdır. Geriye doğru bağlantı girdi alımını, ileriye doğru bağlantı ise çıktı satışını ifade eder.
Sermayenin Marjinal EtkinliğiYatırımın arz fiyatını gelecekteki beklenen gelir akışına eşitleyen iskonto oranıdır. Yatırımın kârlılık ölçütüdür.
TeşvikEkonomik faaliyetleri hızlandırmak için devletin sağladığı desteklerdir. Örnek: Turizm yatırımlarına verilen vergi muafiyetleri.
Turizm YatırımıTuristlerin konaklama, yeme-içme ve eğlence ihtiyaçlarını karşılamak için yapılan sabit sermaye harcamalarıdır.
Çarpan EtkisiOtonom bir harcamanın milli gelirde kendisinden daha büyük bir artış yaratmasıdır. Örnek: Turizm gelirlerinin ekonomi içinde devrederek yeni gelirler oluşturması.
Hızlandıran İlkesiYatırım talebinin, gelir düzeyindeki değişmelerin bir fonksiyonu olmasıdır. Örnek: Milli gelir arttıkça yeni otel yatırımlarının artması.
Sermaye-Hasıla Oranı (v)Milli gelirde bir birim artış sağlamak için gereken yatırım miktarıdır.
OLI ParadigmasıÇok uluslu şirketlerin yatırım kararlarını mülkiyet, konum ve içselleştirme avantajlarına göre belirlediğini açıklayan teoridir.
Know-Howİşletme ve teknik bilgi birikimidir. DYSY ile ülkeye aktarılan önemli bir unsurdur.
Gelişmekte Olan Ülkeler (GOÜ)Sermaye kısıtı yaşayan ancak turizm gibi sektörlerle kalkınma hedefleyen ülkelerdir.
Sürdürülebilir TurizmÇevresel ve doğal kaynakları koruyarak turizm faaliyetlerini gelecek kuşaklara aktarma anlayışıdır.
Sermaye StokuBir ekonomideki üretimde kullanılan tüm fiziksel sermaye varlıklarının toplamıdır.
İçselleştirme AvantajlarıVarlıkları dışarıya kiralamak yerine firmanın kendisinin kullanmasının daha kârlı olması durumudur.
Konum AvantajlarıDYSY'nin hangi ülkede yapılacağını belirleyen coğrafi veya ekonomik avantajlardır.
Mülkiyet AvantajlarıÇok uluslu şirketin yerli firmalara karşı rekabet üstünlüğü sağlayan fikri ve sınai haklarıdır.
Sermaye BirikimiÜlkedeki toplam sermaye varlıklarının zamanla artırılması sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

San Clemente Palace Kempinski Venice

Permak Group tarafından 150 milyon Euro'ya satın alınan ve Kempinski tarafından işletilen, Türk yatırımcının yurt dışındaki büyük bir turizm yatırımıdır.

İstihdam Yaratma Maliyeti

Turizm sektöründe bir kişiye iş alanı açmanın maliyeti ortalama 148 bin TL iken, kimya sanayisinde bu rakam 308 bin TL'dir.

1987-1991 Teşvik Başarısı

Türkiye'de devletin turizm sektörüne verdiği her 1 Dolar nakdi teşvik, ekonomiye 25 Dolar olarak geri dönmüştür.

AB Turizm Programları

Avrupa Birliği, turizmin çeşitlendirilmesi için 'Leader' (400 milyon ECU) ve 'Interreg' (800 milyon ECU) programlarını uygulamaktadır.

Turizm Yatırım Artışı (1980-2014)

Türkiye'de turizm tesis sayısı %446, oda sayısı %1161, yatak sayısı ise %1256 oranında artış göstermiştir.

Girdi-Çıktı Analizi Örneği

Türkiye'de turizm sektörüne nihai talep 1.000 TL artarken, diğer sektörlere olan girdi talebinin 1.737 TL artacağı öngörülmektedir.

11 Eylül Saldırıları ve Teşvik

Saldırılar sonrası Amerikan hükümeti, turizm talebindeki düşüşü ve işten çıkarmaları önlemek için havayolu sektörüne büyük teşvikler vermiştir.

Turizm Yatırımlarının Katma Değer Oranı

Turizm yatırımlarında katma değer yüzdesi, üretim değerinin %70 ile %80'ine kadar ulaşabilmektedir.

Çin Turizm Yatırımları

Çin ekonomisinde 1992 yılından sonra sağlanan finansal teşvikler, turizm yatırımlarında büyük bir canlanmaya yol açmıştır.

Kempinski ve San Clemente Palace

İşadamı Selim Uyar, Venedik'teki San Clemente Palace otelini 150 milyon Euro'ya satın alarak Kempinski zincirine devretmiştir. Bu, doğrudan yapılan en büyük Türk yatırımlarından biridir.

2634 Sayılı Turizmi Teşvik Kanunu

1983 yılında yürürlüğe giren bu kanun, Türkiye'de turizm yatırımlarını hızlandırmış ve 2012 yılına kadar turist sayısında 22 kat artış sağlamıştır.

Mardan Palace Örneği

Antalya Kundu bölgesinde 1,5 milyar dolara mal olan otel, borçlarını ödeyemeyerek bankaya devredilmiştir. Bu durum, yanlış fizibilite ve yüksek riskli yatırımın bir sonucudur.

Rusya Ruble Değer Kaybı (2015)

2015 yılında Ruble'deki %50'lik değer kaybı, Rusya'dan diğer ülkelere olan turizm talebini ciddi oranda düşürmüştür.

Türkiye İstihdam Maliyeti

Turizmde bir kişiye iş alanı yaratmak için gereken yatırım 148 bin TL iken, kimya sanayisinde bu rakam 308 bin TL'ye kadar çıkmaktadır.

Geri Dönüş Süreleri

Sanayi yatırımlarında geri dönüş süresi 4-5 yıl iken, turizm yatırımlarında bu süre 7-10 yıl arasında değişmektedir.

Türkiye Turizm Artışı (1980-2014)

1980'de 778 olan toplam tesis sayısı, 2014 yılında 4.248'e ulaşarak %446 oranında bir artış göstermiştir.

AB Turizm Teşvikleri

Avrupa Birliği, Leader (400 milyon ECU) ve Interreg (800 milyon ECU) programları ile turizmin çeşitlendirilmesini desteklemektedir.

Turizm ve 41 Sektör

Turizm sektörü, uçak şirketlerinden hediyelik eşya satıcılarına kadar dolaylı veya doğrudan 41 farklı sektörle bağlantılıdır.

Türkiye'nin 2023 Turizm Yatırım Hedefi

2012 yılında 17 milyar dolar olan turizm yatırımlarının, 2023 yılında 41,4 milyar dolara ulaşması tahmin edilmektedir.

11 Eylül Saldırıları ve Teşvikler

11 Eylül saldırıları sonrası ABD hükümeti, turizm talebindeki düşüşü engellemek için havayolu şirketlerine büyük miktarda teşvik vermiştir.

Turizm Yatırımlarının Çarpan Etkisi

Türkiye'de turizm ürünündeki 1 birimlik artışın, diğer sektörlerden alınan girdileri %50,3 oranında artırdığı hesaplanmıştır.

Yatırım Teşvik Belgeleri (1985-2003)

1985-2003 yılları arasında toplam 4.017 adet turizm yatırımına teşvik belgesi düzenlenmiştir.

Antalya'nın Konaklama Kapasitesi

2014 yılı verilerine göre Antalya, 30.304 yatak kapasitesi ile Türkiye'de yatak sayısı bakımından ilk sırada yer almaktadır.

İstihdam Yaratma Endeksi

Turizm endeks değeri 100 kabul edildiğinde, ulaştırma sektörünün istihdam yaratma maliyeti 1650,9 endeks değeri ile çok daha yüksektir.

Sınavda Dikkat Et

  • Turizm yatırımlarının geri dönüş süresinin 7-10 yıl gibi uzun bir zaman aldığını ve bu durumun risk faktörünü artırdığını unutmayın.
  • Girdi-çıktı analizinde 'geriye doğru bağlantı'nın girdi alımı, 'ileriye doğru bağlantı'nın ise çıktı kullanımı olduğunu karıştırmayın.
  • Sermayenin marjinal etkinliği (r) ile faiz oranı (i) arasındaki 'r > i' kuralının yatırımın kârlı olduğunu gösterdiğini mutlaka not edin.
  • Turizm yatırımlarının 41 farklı sektörle bağlantılı olduğu bilgisini, çarpan etkisi sorularında ipucu olarak kullanın.
  • DYSY'nin (Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımı) hem teknoloji transferi gibi olumlu hem de tekelci güç gibi olumsuz etkileri olduğunu ayırt edin.
  • Hızlandıran ilkesinin yatırım talebini gelir düzeyine değil, gelirdeki değişime bağladığını hatırlayın.
  • Turizm yatırımlarının 'riskli' ve 'geri dönüşü uzun' olduğunu unutmayın; sınavda bu özellikleri sorabilirler.
  • Geriye doğru bağlantı ile ileriye doğru bağlantıyı karıştırmayın; geriye doğru bağlantı girdi alımıdır.
  • Sermayenin marjinal etkinliği (r) ile faiz oranı (i) karşılaştırmasında r>i ise yatırım kârlıdır, bunu mutlaka ezberleyin.
  • Turizm talebinin 'türev talep' olduğunu ve bunun mevsimsellikten kaynaklandığını hatırlayın.
  • Teşviklerin sadece ekonomik değil, çevresel koruma amaçlı da kullanılabileceğine dikkat edin.
  • Türkiye'deki turizm teşviklerinin 1980'li yıllardan sonra büyük bir ivme kazandığını ve 2634 sayılı kanunun önemini not edin.