Ünite 2: Türkiye’de Anayasal Gelişmeler ve 1982 Anayasası

Sened-i İttifak'ın İmzalanması (1808)

Merkezî otoritenin zayıflaması üzerine Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa öncülüğünde, padişah temsilcileri ile taşra güçleri (âyanlar) arasında imzalanmıştır. Padişahın yetkilerini ilk kez sınırlandıran bu belge, kurumsal bir güvenceye sahip olmadığı için kısa sürede geçerliliğini yitirmiştir.

Tanzimat Fermanı'nın İlanı (1839)

Gülhane Parkı'nda Sadrazam Mustafa Reşit Paşa tarafından okunan fermanla, padişah kendi rızasıyla kanunların üstünlüğünü kabul etmiştir. Bu belgeyle can, mal ve namus güvenliği ile vergide adalet ilkeleri tüm Osmanlı tebaasına tanınmıştır.

Islahat Fermanı ve Eşitlik İlkesi (1856)

Kırım Savaşı sonrasında Avrupalı devletlerin baskısıyla ilan edilen ferman, gayrimüslimlerin haklarını genişletmiştir. Bu belgeyle gayrimüslimlerin devlet memuru olması, askeri okullara girmesi ve kendi meclislerini kurması yasal hale gelmiştir.

1876 Kanun-u Esasî'nin Hazırlanışı

Mithat Paşa başkanlığındaki 'Cemiyet-i Mahsusa' adlı komisyon tarafından Belçika ve Prusya anayasaları örnek alınarak hazırlanmıştır. 23 Aralık 1876'da Padişah II. Abdülhamit tarafından ilan edilerek meşruti monarşiye geçilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Sened-i İttifak1808 yılında Osmanlı sadrazamı ile yerel toprak ağaları (âyanlar) arasında imzalanan ve padişahın yetkilerini sınırlandıran ilk sözleşme niteliğindeki anayasal belgedir.

Tanzimat Fermanı1839 yılında padişahın tek taraflı iradesiyle ilan edilen, tüm uyrukların can, mal ve namus güvenliğini kanun güvencesine alan ve padişahın kendi yetkilerini kanunla sınırlandırmayı kabul ettiği anayasal belgedir.

Islahat Fermanı1856 yılında ilan edilen, özellikle gayrimüslim tebaaya Müslümanlarla tam bir hukuki, sosyal ve ekonomik eşitlik sağlamayı amaçlayan ferman niteliğindeki anayasal belgedir.

Kanun-u Esasî23 Aralık 1876'da ilan edilen, Türk ve Osmanlı tarihinin ilk yazılı anayasası olup meşruti monarşi rejimini ve iki meclisli parlamento yapısını kurmuştur.

Heyet-i Mebusan1876 Anayasası'na göre üyeleri iki dereceli seçimle doğrudan halk tarafından seçilen, yasama organının alt kanadını oluşturan meclistir.

Heyet-i Âyan1876 Anayasası'na göre üyeleri doğrudan padişah tarafından ömür boyu görevde kalmak üzere atanan, parlamentonun üst kanadını oluşturan meclistir.

Karşı İmza KuralıYürütme organının işlemlerinin geçerli olabilmesi için devlet başkanıyla birlikte ilgili bakan ve başbakanın da imzasını gerektiren, sorumluluğu bakanlara yükleyen parlamenter sistem kuralıdır.

Meclis Hükûmeti SistemiYasama ve yürütme güçlerinin mecliste toplandığı, ayrı bir devlet başkanının olmadığı ve bakanların meclis tarafından tek tek seçilip denetlendiği hükümet sistemidir.

Anayasanın ÜstünlüğüKanunların ve diğer tüm idari işlemlerin anayasaya aykırı olamayacağını, anayasa hükümlerinin yasama, yürütme ve yargı organlarını bağladığını belirten temel hukuk ilkesidir.

Çoğunlukçu DemokrasiSeçimleri kazanan çoğunluğun sınırsız karar alma gücüne sahip olduğunu savunan, azınlık haklarını koruyacak anayasal denetim mekanizmalarına yer vermeyen demokrasi modelidir.

Çoğulcu DemokrasiToplumdaki farklı grupların, azınlıkların ve muhalefetin haklarını anayasal güvenceler, anayasa yargısı ve özerk kurumlar aracılığıyla çoğunluğa karşı koruyan demokrasi modelidir.

Anayasa MahkemesiKanunların anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetlemek amacıyla Türkiye'de ilk kez 1961 Anayasası ile kurulan yüksek yargı organıdır.

Sosyal DevletVatandaşlarının sosyal ve ekonomik refahını korumayı, fırsat eşitliği sağlamayı ve adil gelir dağılımını hedefleyen, ilk kez 1961 Anayasası ile benimsenen devlet modelidir.

Cumhuriyet Senatosu1961 Anayasası ile kurulan ve yasama sürecini yavaşlatıp dengelemek amacıyla Millet Meclisi'nin yanında yer alan parlamentonun ikinci kanadıdır.

Danışma Meclisi12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından yeni anayasayı hazırlamak üzere atama yoluyla oluşturulan sivil kanat kurucu meclis organıdır.

DepolitizasyonBireylerin, sivil toplum örgütlerinin ve meslek kuruluşlarının siyasi faaliyetlerde bulunmasını yasaklayarak toplumu siyasetten uzaklaştırmayı amaçlayan yöntemdir.

Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi2017 anayasa değişiklikleriyle kabul edilen, yürütme yetkisini doğrudan halk tarafından seçilen cumhurbaşkanına veren Türkiye'ye özgü başkanlık sistemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

1909 Anayasa Değişiklikleri

II. Meşrutiyet'in ilanından sonra yapılan bu köklü değişikliklerle padişahın sürgün yetkisi kaldırılmış, meclisi feshetme yetkisi sınırlandırılmış ve hükümetin meclise karşı sorumlu olması esası getirilerek parlamenter sisteme geçilmiştir.

TBMM'nin Açılışı ve Kurucu Meclis (1920)

İstanbul'un işgali üzerine Mustafa Kemal Paşa'nın çağrısıyla 23 Nisan 1920'de Ankara'da toplanmıştır. Bu meclis, hem kurtuluş savaşını yönetmiş hem de 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nu yaparak kurucu meclis rolü üstlenmiştir.

1923 Cumhuriyetin İlanı Değişikliği

29 Ekim 1923 tarihinde 1921 Anayasası'nda yapılan değişiklikle devletin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğu anayasaya eklenmiştir. Bu değişiklikle cumhurbaşkanlığı makamı kurulmuş ve ilk cumhurbaşkanı seçilmiştir.

1928 ve 1937 Laiklik Adımları

1924 Anayasası'nda 1928 yılında yapılan değişiklikle 'Devletin dini İslam'dır' ibaresi kaldırılmıştır. 5 Şubat 1937'de yapılan değişiklikle ise laiklik ilkesi CHP'nin diğer ilkeleriyle birlikte anayasanın 2. maddesine eklenmiştir.

1961 Anayasası Referandumu

27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Kurucu Meclis tarafından hazırlanan anayasa, 9 Temmuz 1961'de halk oylamasına sunulmuştur. Anayasa, %61.7 oranında 'evet' oyu alarak yürürlüğe girmiştir.

1971-1973 Askeri Muhtıra Değişiklikleri

12 Mart 1971 askeri muhtırasının ardından 1961 Anayasası'nda köklü değişiklikler yapılmıştır. Bu süreçte Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM) kurulmuş, TRT ve üniversitelerin özerkliği kısıtlanmış ve memurların sendika hakkı kaldırılmıştır.

1982 Anayasası Referandumu

12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından Danışma Meclisi ve Milli Güvenlik Konseyi tarafından hazırlanan anayasa, 7 Kasım 1982'de oylanmıştır. Propaganda yasakları altında yapılan referandumda %91.4 'evet' oyu çıkmıştır.

2017 Hükûmet Sistemi Değişikliği

16 Nisan 2017 referandumuyla kabul edilen ve 2018 seçimleriyle yürürlüğe giren anayasa değişiklikleriyle parlamenter sistem kaldırılmıştır. Türkiye, yürütme yetkisinin tek başına cumhurbaşkanına ait olduğu yeni sisteme geçmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Sened-i İttifak'ın bir anayasa olmadığını, ancak padişahın yetkilerini sınırlandıran ilk 'anayasal belge' ve 'sözleşme' olduğunu unutmayın.
Tanzimat Fermanı'nın tek taraflı bir işlem (ferman) olduğunu, padişahın kendi yetkilerini kendi iradesiyle sınırlandırdığını aklınızda tutun.
Kanun-u Esasî'nin (1876) ilk halinde hükümetin meclise karşı sorumlu olmadığını, bu sorumluluğun ancak 1909 değişiklikleriyle getirildiğini sınavda karıştırmayın.
1921 Anayasası'nın olağanüstü savaş koşullarında yapıldığını, bu yüzden temel haklar ve yargı organına yer vermediğini ve meclis hükümeti sistemini kurduğunu unutmayın.
Anayasa Mahkemesi'nin ilk kez 1961 Anayasası ile kurulduğunu, dolayısıyla 1924 Anayasası döneminde kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetiminin olmadığını mutlaka bilin.
1961 Anayasası'nın 'çoğulcu', 1924 Anayasası'nın ise 'çoğunlukçu' demokrasi modeline dayandığını ayırt etmek sorularda doğru şıkka ulaşmanızı sağlar.
1982 Anayasası'nın ilk halinde siyasi tıkanıklıkları gidermek için Cumhuriyet Senatosu'nu kaldırdığını ve meclis toplantı yeter sayısını düşürdüğünü unutmayın.