← Ünite 4
Türk Anayasa Hukuku

Ünite 4: Devletin Temel Nitelikleri

1921 Anayasası ve Yerinden Yönetim
Yerinden yönetim ilkesi Türkiye'de anayasal düzeyde ilk kez 1921 Anayasası'nda yer almıştır. Bu anayasa ülkeyi vilayet, kaza ve nahiyelere bölerek buralarda 'halk idaresini' kabul etmiş ve dönemin şartlarına göre oldukça ileri düzeyde bir yerel demokrasi modeli sunmuştur.
1961 Anayasası'nda Yerel Yönetim Güvenceleri
1961 Anayasası, yerel yönetimlerin genel karar organlarının halk tarafından seçilmesini zorunlu kılmıştır. Ayrıca, bu organların yargı kararı olmaksızın merkezi idare tarafından görevden alınmasını anayasal düzeyde yasaklayarak yerel özerkliği korumuştur.
Anayasa Mahkemesi'nin 1989 Tarihli Başörtüsü Kararı
Anayasa Mahkemesi, 7 Mart 1989 tarihli (E. 1989/1, K. 1989/12) kararında laikliği mutlak pozitivist bir ideoloji olarak yorumlamıştır. Mahkeme, üniversitelerde başörtüsü serbestliği tanıyan düzenlemeyi laiklik ilkesine aykırı bularak iptal etmiştir.
Anayasa Mahkemesi'nin 2012 Tarihli Eksen Kayması Kararı
Mahkeme, 20 Eylül 2012 tarihli (E. 2012/65, K. 2012/128) kararıyla yerleşik katı laiklik içtihadını kökten değiştirmiştir. Bu kararla ilk kez 'özgürlükçü laiklik' tanımı yapılarak devletin inançlar karşısında tarafsızlığı vurgulanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Dar Anlamda CumhuriyetHukuki ve kurumsal açıdan monarşi olmayan, devlet başkanlığının veraset yoluyla babadan oğula geçmediği devlet yönetim şeklidir. Bu tanımda devlet başkanının göreve geliş usulü belirleyici kıstastır.
Geniş Anlamda CumhuriyetSadece monarşinin reddiyle sınırlı kalmayıp, egemenliğin doğrudan halka ait olduğu ve yöneticilerin seçimle belirlendiği demokratik rejimle özdeşleşen yönetim biçimidir.
Üniter DevletTek bir anayasanın, tek bir yasama organının, tek bir yürütme ve yargı merkezinin bulunduğu, iktidarın bölgesel birimler arasında anayasal düzeyde bölünmediği devlet modelidir.
Federal DevletMerkezi bir yönetim ile eyalet veya federe devlet adı verilen bölgesel yönetimlerin yetkilerinin anayasa ile bölüşüldüğü, her birimin kendi anayasası ve meclisinin olduğu siyasal örgütlenme tarzıdır.
Subjektif MilliyetçilikIrk, dil ve din gibi nesnel unsurlar yerine; ortak kader, kıvanç, tasa birliği ve birlikte yaşama arzusuna dayanan, vatandaşlık bağını esas alan kucaklayıcı milliyetçilik anlayışıdır.
İnanç HürriyetiBireyin dilediği dini veya felsefi inancı seçebilmesi, inancının içeriğini özgürce belirleyebilmesi ya da hiçbir inanca sahip olmama hakkını barındıran mutlak ve sınırsız özgürlüktür.
İbadet HürriyetiKişinin inandığı dinin gerektirdiği ayin, tören ve ibadetleri serbestçe yerine getirebilmesidir. Kamu düzeni ve başkalarının haklarını korumak amacıyla sınırlandırılabilir niteliktedir.
Özgürlükçü LâiklikDevletin din ve inançlar karşısında tarafsız kalarak eşit mesafede durmasını, bireylerin inançlarını barış içinde serbestçe yaşayabilecekleri hukuki düzeni tesis etmesini öngören modern laiklik yorumudur.
Siyasi ÇoğulculukFarklı dünya görüşlerine ve çıkarlara sahip grupların varlığının kabul edilmesi, bunların serbestçe örgütlenerek eşit şartlarda siyasi iktidar yarışına katılabilmesidir.
Seçilmişlerin ÜstünlüğüToplumu ilgilendiren temel siyasi kararları alma yetkisinin, bürokratik veya askeri vesayete maruz kalmaksızın, halk oyuyla göreve gelmiş meşru temsilcilere ait olması ilkesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Anayasa'nın 3. Maddesi ve Ülkenin Bütünlüğü

Anayasa'nın 3. maddesindeki 'ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür' hükmü gereğince, Türkiye Cumhuriyeti topraklarının hiçbir parçası yabancı bir devlete devredilemez, bölünemez ve üzerinde birden fazla devlet kurulamaz.

Anayasa'nın 176. Maddesi ve Başlangıç Metni

1982 Anayasası'nın 176. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, anayasanın dayandığı temel felsefeyi açıklayan Başlangıç kısmı anayasa metnine dahil kabul edilir ve normatif yorumlarda bağlayıcı bir araç olarak kullanılır.

Sınavda Dikkat Et

  • Cumhuriyetin dar ve geniş anlam ayrımına dikkat edin; 1982 Anayasası'nın 'dar anlamda' cumhuriyeti benimsediğini ve bunu 'demokratik devlet' ilkesini ayrıca sayarak gösterdiğini unutmayın.
  • Anayasa'nın Başlangıç kısmının anayasa metnine dahil olduğunu (m.176) ancak doğrudan kural koyucu olmaktan ziyade 'yorum aracı' ve 'ölçü norm' niteliği taşıdığını aklınızda tutun.
  • Anayasa'nın 3. maddesindeki 'bölünmez bütünlük' ifadesinin doğrudan devletin üniter yapısını tanımlamadığını, bu yasağın federal devletler için de geçerli olduğunu, üniter yapının anayasanın bütünsel organ yapısından çıkarıldığını unutmayın.
  • Yerinden yönetim ilkesinin ilk kez 1921 Anayasası'nda yer aldığını ve bu ilkenin üniter devlet yapısıyla çelişmediğini, aksine yerel demokrasiyi güçlendirdiğini sınavda seçeneklerde arayın.
  • Atatürk milliyetçiliğinin 'subjektif' nitelikte olduğunu, anayasadaki 'vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür' (m.66) maddesinin bu subjektif yaklaşıma dayandığını unutmayın.
  • İnanç hürriyetinin mutlak ve sınırsız olduğunu, ancak ibadet hürriyetinin başkalarının hakları ve kamu düzeni sınırları çerçevesinde sınırlandırılabileceğini (örneğin insan kurban etme örneği) sınav sorularında ayırt edin.
  • Anayasa Mahkemesi'nin laiklik içtihadında 2012 yılının bir dönüm noktası olduğunu, bu tarihten sonra 'katı/pozitivist' yorumdan 'özgürlükçü' laiklik yorumuna geçildiğini mutlaka not edin.