Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Lisans Programı » Türk Anayasa Hukuku

Türk Anayasa Hukuku

Ünite 5: Yargı

1934 Genel Oy Reformu

Türkiye'de Meşrutiyet dönemindeki servete bağlı oy hakkı 1924'te kaldırılmış, nihayet 1934 yılında kadınlara da seçme ve seçilme hakkı tanınarak genel oy ilkesi tam anlamıyla hayata geçirilmiştir.

1946 Tek Dereceli Seçim Geçişi

Türkiye'de 1946 yılına kadar seçmenlerin önce ikinci seçmenleri, onların da asıl temsilcileri seçtiği iki dereceli seçim uygulanmış; 1946 yılından itibaren ise doğrudan seçimi öngören tek dereceli sisteme geçilmiştir.

1950 Seçim Devrimi

Türkiye'de seçmenin iradesini serbestçe yansıtmasını sağlayan 'gizli oy' ile seçim dürüstlüğünü güvenceye alan 'açık sayım ve döküm' ilkeleri ilk kez 1950 genel seçimlerinde birlikte uygulanmıştır.

Yüksek Seçim Kurulu Üye Dağılımı

Anayasa'nın 79. maddesine göre YSK, 7 asıl ve 4 yedek üyeden oluşur. Üyelerin 6'sı Yargıtay, 5'i ise Danıştay Genel Kurullarınca kendi üyeleri arasından salt çoğunluk ve gizli oyla seçilir.

Anahtar Kavramlar

Seçimlerin SerbestliğiVatandaşların hiçbir baskı, cebir, tehdit veya yönlendirme olmaksızın, kendi özgür iradeleriyle oy kullanabilmelerini ifade eden demokratik seçim ilkesidir.

Genel Oy İlkesiServet, vergi, cinsiyet veya öğrenim durumu gibi ayrımcı sınırlamalar olmaksızın, belirli bir yaşa gelmiş tüm vatandaşların oy hakkına sahip olması esasıdır.

Eşit Oy İlkesiSosyal, ekonomik veya kültürel statüsü ne olursa olsun, her seçmenin seçimlerde sadece ve sadece tek bir oy hakkına sahip olması kuralıdır.

Tek Dereceli SeçimSeçmenlerin temsilcilerini veya yöneticilerini arada herhangi bir aracı seçmen grubu olmaksızın, doğrudan doğruya seçtikleri sistemdir.

Açık Sayım ve DökümOy verme süresi bittikten sonra sandıkların ve oy zarflarının orada hazır bulunanların gözü önünde, kamuya açık şekilde açılıp oyların sayılması ilkesidir.

Yüksek Seçim KuruluSeçimlerin başlamasından bitimine kadar genel yönetim ve denetimini yürüten, şikayet ve itirazları kesin olarak karara bağlayan anayasal yargı organıdır.

Odak Haline GelmeBir siyasi partinin Anayasa'nın 68/4. maddesindeki yasaklara aykırı fiilleri yoğun şekilde işlemesi ve bu durumun yetkili organlarınca zımnen veya açıkça benimsenmesidir.

Hukuk DevletiDevletin tüm eylem ve işlemlerinin hukuk kurallarına bağlı olduğu, vatandaşların hukuki güvenlik ve adil bir düzen içinde yaşadığı sistemdir.

Kanuni Hâkim GüvencesiHiç kimsenin kanunen tabi olduğu mahkeme dışında başka bir olağanüstü merci veya mahkeme önüne çıkarılamayacağını öngören anayasal güvencedir.

Sosyal DevletSosyal adaleti ve barışı sağlamak amacıyla ekonomik hayata müdahale eden, güçsüzleri koruyarak asgari yaşam standardı sunan devlet modelidir.

Mali Güce Göre VergilendirmeVergi yükünün adaletli dağıtılması amacıyla herkesin ekonomik ödeme kapasitesine göre vergilendirilmesini öngören anayasal ilkedir.

KamulaştırmaKamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılığı peşin ödenmek şartıyla özel mülkteki taşınmazların kamu mülkiyetine geçirilmesidir.

DevletleştirmeKamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde gerçek karşılığı ödenerek devlet mülkiyetine alınmasıdır.

Şekli (Yatay) EşitlikKanunların genel ve soyut nitelikte olması ve aynı hukuki durumda bulunan herkese ayrım gözetilmeksizin aynen uygulanmasıdır.

Maddi (Dikey) EşitlikFarklı statü ve durumda olan kişilere, adalet ve hakkaniyeti sağlamak amacıyla farklı kuralların uygulanabilmesi esasıdır.

Negatif Statü HaklarıKişinin devlet tarafından dokunulmaması gereken özel alanını koruyan ve devlete müdahale etmeme yükümlülüğü getiren haklardır.

Pozitif Statü HaklarıBireylerin devletten olumlu edim, hizmet ve yardım talep etme hakkına sahip olduğu sosyal ve ekonomik haklardır.

Aktif Statü HaklarıVatandaşların devlet yönetimine ve siyasal karar alma süreçlerine katılımını sağlayan seçme, seçilme ve parti kurma gibi haklardır.

Dayanışma HaklarıÇevre, barış ve gelişme hakkı gibi, insanlığın ortak geleceğini korumayı amaçlayan üçüncü kuşak insan hakları grubudur.

Hakkın ÖzüBir temel hak veya hürriyetin vazgeçilmez unsuru olan, dokunulduğunda o hakkı tamamen anlamsız ve kullanılamaz kılacak olan çekirdek alanıdır.

Ölçülülük İlkesiTemel haklara getirilen sınırlamada başvurulan aracın amacı gerçekleştirmeye elverişli, gerekli ve orantılı olmasını gerektiren ilkedir.

Bireysel BaşvuruAnayasa ve AİHS kapsamındaki hakları kamu gücü tarafından ihlal edilen kişilerin, iç hukuk yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasıdır.

Kazanılmış HakYürürlükteki kurallara uygun olarak bireyler lehine hukuken doğmuş ve tüm sonuçlarıyla fiilen elde edilmiş korunması gereken durumlardır.

Masumiyet KarinesiSuçluluğu kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla sabit oluncaya kadar, hiç kimsenin suçlu sayılamayacağını öngören evrensel ceza hukuku ilkesidir.

Dostane ÇözümAvrupa İnsan Hakları Mahkemesi sürecinde, başvurucu ile davalı devletin yargılama bitmeden anlaşarak uyuşmazlığı sona erdirmesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

1995 Siyasi Parti Reformu

1995 Anayasa değişikliğiyle siyasi partilerin kadın ve gençlik kolları gibi yan kuruluşlar kurma yasağı ile dernek, sendika, vakıf ve kooperatiflerle iş birliği yapma yasağı tamamen kaldırılmıştır.

2018 İttifak Düzenlemesi

13.03.2018 tarihli ve 7102 sayılı Kanun ile siyasi partilerin seçimlerde başka bir partiyi destekleme yasağı kaldırılmış ve milletvekili seçimlerinde resmi olarak ittifak yapabilmeleri yasal zemine kavuşturulmuştur.

Parti Kapatmada 2/3 Oy Şartı

Anayasa'nın 149. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu'nun siyasi partilerin kapatılmasına veya devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verebilmesi için toplantıya katılan üyelerin 3/2 oy çokluğu zorunludur.

2004 Ölüm Cezası İptali

2001 yılında 'savaş, çok yakın savaş tehdidi ve terör suçları' hariç tutularak daraltılan ölüm cezası, 2004 yılındaki Anayasa değişikliğiyle Türk hukuk sisteminden tamamen çıkarılmıştır.

2010 Askeri Şura ve HSK Kararları Yargı Denetimi

2010 Anayasa değişikliğiyle YAŞ'ın terfi ve kadrosuzluktan emeklilik dışındaki ilişik kesme kararları ile HSK'nın meslekten çıkarma cezalarına karşı yargı yolu açılmıştır.

2017 Cumhurbaşkanı İşlemleri Denetimi

2017 Anayasa değişikliğiyle, Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemlere karşı dava açılamayacağını öngören kısıtlayıcı hüküm yürürlükten kaldırılarak tam yargısal denetim sağlanmıştır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Yargıç Yapısı

AİHM yargıçları, her üye devletin önereceği 3 aday arasından Parlamenterler Meclisi tarafından 9 yıllık süre için seçilir. Yargıçların görev süresi 70 yaşında kesin olarak sona erer.

AİHM Bireysel Başvuru Süresi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapabilmek için iç hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren 6 aylık hak düşürücü süre içinde başvurunun yapılmış olması şarttır.

AİHS Ek 15 Nolu Protokol Değişikliği

Türkiye'nin de onayladığı ancak tüm üye devletlerin imzası tamamlanmadığı için henüz yürürlüğe girmeyen Ek 15 nolu Protokol, AİHM başvuru süresini 6 aydan 4 aya indirmeyi öngörmektedir.

Ek 16 Nolu Protokol ve Danışma Görüşü

1 Ağustos 2018'de uluslararası düzeyde yürürlüğe giren Ek 16 nolu Protokol, ulusal yüksek mahkemelerin AİHM'den hakların yorumlanmasına ilişkin danışma görüşü talep edebilmesini öngörür.

AİHM Kararları ve Yargılamanın Yenilenmesi

6216 sayılı Kanun ile AİHM'in ihlal kararı vermesi durumunda, Anayasa Mahkemesi'nin siyasi parti kapatma ve Yüce Divan sıfatıyla verdiği kararlar dahil olmak üzere yargılamanın yenilenmesi yolu açılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

YSK kararlarına karşı hiçbir yargısal veya idari mercie başvurulamaz; kararları kesindir. Sınavda 'YSK kararlarına karşı AYM'ye gidilebilir' tarzı yanıltıcı şıklara dikkat edin.
Tutuklular ile taksirli suçlardan hüküm giyenler oy kullanabilirken, kasıtlı suçlardan hüküm giyenler oy kullanamaz. Bu ayrım sınavda sıklıkla soru olarak karşımıza çıkar.
Siyasi parti kapatma davalarında AYM Genel Kurulu'nun karar yeter sayısı 2/3 oy çokluğudur. Salt çoğunluk veya 3/5 gibi diğer oranlarla karıştırılmamalıdır.
Temel haklar olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle düzenlenemez veya sınırlanamaz; ancak olağanüstü hal CB kararnameleriyle sınırlandırılabilir.
Olağanüstü hallerde dahi dokunulamayacak çekirdek hakları (yaşama hakkı, masumiyet karinesi vb.) ezbere bilin; sınavda 'hangisi durdurulabilir' şeklinde sorulur.
Pozitif ayrımcılık grupları (kadın, çocuk, yaşlı, engelli, şehit yakını, gazi) eşitlik ilkesine aykırı tedbirler olarak yorumlanamaz. Bu anayasal istisna çok önemlidir.