Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Çocukları tanıma ve değerlendirme süreci; çocukların gelişimlerini izleme, davranışlarının altında yatan temel nedenleri belirleme, eğitim programlarının etkililiğini ölçme ve ailelere rehberlik etme konularında hayati bir rol oynamaktadır. Tanıma ve değerlendirme, çocukla ilgili tüm bilgilerin objektif, esnek fakat tutarlı bir şekilde, çok çeşitli araçlar yardımıyla sistematik olarak toplanması, kayıt altına alınması ve bu verilerin birleştirilerek anlamlı kararlara dönüştürülmesi sürecidir. Erken çocukluk dönemi, gelişimin en hızlı ve kritik olduğu evre olduğundan, bu süreçte yapılacak çalışmaların titizlikle yürütülmesi gerekir.
Her çocuğun fiziksel, zihinsel, duygusal ve sosyal gelişim hızı ve özellikleri kendine özgüdür. Bu bireysel farklılıkların tespiti, öğretimin bireyselleştirilmesi ve her çocuğun kendi potansiyeline uygun eğitim hizmeti alabilmesi için elzemdir. Çocukların ilgi alanları, ihtiyaçları, güçlü yönleri ve yardıma gereksinim duydukları alanlar ancak doğru bir tanıma süreciyle belirlenebilir. Bu sayede öğretmenler, çocukların bilişsel ve dil gelişim düzeylerine uygun öğretim etkinlikleri tasarlayabilir, sosyal etkileşim düzeylerini öngörebilir ve etkili öğretim uygulamaları planlayabilirler.
Tanıma ve değerlendirme çalışmaları, hata olasılığını azaltarak çocuklara istemeden de olsa zarar verme riskini en aza indirir. Erken çocukluk dönemindeki çocuklar henüz kendi gelişim özelliklerini, ilgi ve ihtiyaçlarını tam olarak tanıyamadıkları ve kendilerini kelimelerle yeterince ifade edemedikleri için, yetişkinlerin (anne, baba ve öğretmenlerin) çok daha dikkatli ve bilinçli olması gerekir. Bu bağlamda, sistematik değerlendirmeler yoluyla elde edilen veriler, çocuklara sunulacak eğitim-öğretim hizmetlerinin niteliğini doğrudan artırır.
Çocukları tanıma ve değerlendirme sürecinin sağlıklı, güvenilir ve etik bir şekilde yürütülebilmesi için belirli temel ilkelerin göz önünde bulundurulması gerekir. İlk olarak, tanıma ve değerlendirme sürecinde kullanılan teknik ve araçlar mutlaka belirlenen amaca uygun olmalı ve bu teknikleri kullanma becerisine sahip, eğitimli kişiler tarafından uygulanmalıdır. Ayrıca, toplanan bilgiler çocukla ve aileyle uygun bir biçimde paylaşılmalıdır; çünkü tanıma çalışmalarının asıl amacı çocuğun kendisine yardımcı olmak ve gelişimini desteklemektir.
Çocuğu tanıma süreci, çocuğu tek başına soyutlayarak değil, içinde yaşadığı aile ve çevreyle birlikte ele almayı gerektirir. Çocukların gelişim hızları çok yüksek ve değişken olduğundan, tanıma çalışmaları anlık değil, sürekli, sistematik ve düzenli olmalıdır. Toplanan tüm veriler belirli bir sistem dahilinde kaydedilmeli ve düzenli olarak analiz edilmelidir. Değerlendirme sürecinde en kritik ilkelerden biri de çocukların yapamadıklarından ziyade yapabildiklerine, yani güçlü yönlerine odaklanmaktır; bu yaklaşım çocukların öz güven gelişimini olumlu yönde destekler.
Tek bir ölçme aracı veya yöntem, bir çocuğun çok boyutlu gelişimini açıklamada asla yeterli olamaz. Bu nedenle, çocukların her yönüyle bir bütün olarak değerlendirilebilmesi için birden fazla araç ve yöntem bir arada kullanılmalı, elde edilen tüm veriler birlikte yorumlanmalıdır. Standart testler kullanılacağı zaman geçerliği ve güvenirliği kanıtlanmış olanlar tercih edilmeli, tüm süreç boyunca tarafsızlık, adalet ve gizlilik esaslarına titizlikle riayet edilmelidir.
Bir çocuğu tam anlamıyla tanıyabilmek için gelişimini ve yaşantısını etkileyen üç ana başlığın incelenmesi gerekir. Bunlar; fiziksel ve biyolojik özellikler, davranışsal özellikler ile sosyo-kültürel ve ekonomik koşullardır. Fiziksel ve biyolojik özellikler kapsamında çocuğun boyu, kilosu, cinsiyeti, beden yapısı, genel sağlık durumu, geçirdiği kazalar veya ameliyatlar, görme, işitme, konuşma veya ortopedik yetersizliklerinin olup olmaması gibi durumlar yer alır. Bu özelliklerin bilinmesi, çocuğa uygun fiziksel çevre ve materyallerin hazırlanması için gereklidir.
Davranışsal özellikler ise çocuğun ilgi ve yeteneklerini, kişilik özelliklerini, bilgi ve beceri düzeyini, güdülenme düzeyini, benlik algısını, tutum, değer ve inançlarını kapsar. Örneğin, erken çocukluk döneminde çocukların dikkat süreleri kısa olduğundan, etkinliklerin onların ilgilerinden hareketle planlanması katılımı artırır. Benlik algısı, çocuğun kendisiyle ilgili oluşturduğu olumlu veya olumsuz algıların toplamıdır ve sosyal etkileşimler sonucunda şekillenir. Çocuğun davranışsal özelliklerinin doğru analiz edilmesi, onun kendini gerçekleştirmesine ve öğrenme sürecine aktif katılmasına katkı sağlar.
Sosyo-kültürel ve ekonomik özellikler ise çocuğun içinde büyüdüğü aile yapısını, ailenin eğitim anlayışını, sosyo-ekonomik düzeyini ve yaşadığı çevrenin olanaklarını içerir. Çocuklar erken çocukluk yıllarında ailelerine tam bağımlı olduklarından, ailenin demokratik veya otoriter tutumu, ekonomik alım gücü, anne-babanın mesleği ve eğitim durumu çocuğun davranışlarını doğrudan şekillendirir. Yaşanılan yerin kırsal veya kentsel olması, coğrafi ve iklimsel koşullar da çocuğun yaşantı zenginliğini ve sosyal gelişimini etkileyen diğer önemli çevresel faktörlerdir.
Eğitim programlarının farklı aşamalarında amaca göre üç tür değerlendirme yapılır: Programa başlarken çocukların hazırbulunuşluk düzeylerini belirlemek amacıyla yapılan 'tanılayıcı (diagnostik) değerlendirme', süreç esnasında öğrenme güçlüklerini belirleyip programı geliştirmek için yapılan 'biçimlendirici (formatif) değerlendirme' ve program sonunda çocukların kazanımlarını ölçmek için yapılan 'düzey belirleyici (summatif) değerlendirme'. Bu değerlendirmeler yürütülürken formal ve informal olmak üzere iki temel yaklaşımdan yararlanılır.
Formal değerlendirme (standart testler), çocukların bilişsel, dil veya motor becerilerini aynı yaş grubundaki diğer çocuklarla kıyaslayarak normatif bir durum tespiti yapmak amacıyla gerçekleştirilir. Bu yaklaşım genellikle özel gereksinimli çocukların tanılanması ve uygun eğitim ortamlarına yerleştirilmesi amacıyla kullanılır. Formal değerlendirmede testlerin içeriği, uygulanışı, süresi ve puanlanması standarttır. Ancak bu testler çocukların doğal davranışlarını yansıtmakta yetersiz kalabilir ve test esnasında çocuklarda kaygıya yol açabilir.
İnformal değerlendirme ise çocukların doğal ortamlarında (sınıf, oyun parkı, ev) ve rutin etkinlikleri esnasında gerçekleştirilen performans, özgün (otantik) ve doğrudan değerlendirmeleri kapsar. Portfolyo ve oyun temelli değerlendirmeler bu yaklaşımın en önemli örnekleridir. Okul öncesi dönem çocuklarının okuma-yazma bilmemeleri ve kendilerini kelimelerle tam ifade edememeleri nedeniyle, bu dönemde informal değerlendirme yaklaşımları çok daha işlevsel, yaygın ve çocuk doğasına uygundur.
Erken çocukluk eğitiminde temel değerlendirici öğretmendir. Öğretmen, öğrenme-öğretme sürecini planlayan, uygulayan ve değerlendiren kişi olarak çocukların ilgi, ihtiyaç ve gelişim düzeylerini yakından takip etmekle yükümlüdür. Öğretmenin çocukları doğru tanıyabilmesi için bireyi tanıma tekniklerini iyi bilmesi, uygulaması ve sonuçları doğru analiz etmesi gerekir. Öğretmen, değerlendirme sonuçlarından elde ettiği verileri günlük eğitim planlarını güncellemek, materyal seçmek ve öğretim yöntemlerini çocukların bireysel ihtiyaçlarına göre uyarlamak için kullanır.
Aile ise çocuğun hayatındaki ilk ve en etkili sosyalleşme kurumudur. Okulda verilen eğitimin kalıcı ve etkili olabilmesi, ev ortamında aile tarafından desteklenmesine bağlıdır. Bu nedenle, tanıma ve değerlendirme sürecinde okul ve aile arasında karşılıklı güvene dayalı, kesintisiz bir iş birliği kurulmalıdır. Öğretmenler, çocukların evdeki davranışları, alışkanlıkları ve gelişimleri hakkında ailelerden bilgi almalı; okulda yaptıkları gözlemleri ve değerlendirme sonuçlarını da düzenli görüşmeler ve konferanslar yoluyla ailelerle paylaşmalıdır.
Ailelerin değerlendirme sürecine katılımı, çocukların güçlü ve gelişmeye açık yönlerinin erken yaşta fark edilmesini ve olası gelişimsel sapmalara karşı erken önlem alınmasını kolaylaştırır. Özellikle davranış problemleri yaşayan çocukların sorunlarının kaynağını belirlemede aileden alınan bilgiler hayati önem taşır. Öğretmen ve ailenin ortak kararlar alarak tutarlı bir yaklaşım sergilemesi, çocuğun sağlıklı, mutlu ve güvenli bir gelişim dönemi geçirmesini garanti altına alır.