Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Felsefe Lisans Programı » Türkiye’nin Toplumsal Yapısı
← Ünite 2
Türkiye’nin Toplumsal Yapısı

Ünite 2: Türkiye’de Kentleşme

Türkiye’de Kentleşme - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 65
Tarımda Makineleşme Etkisi
1950 sonrası traktör sayısındaki patlama, tarımda insan gücüne ihtiyacı bitirmiştir. Bu durum işsiz kalan kitleleri şehre göç etmeye zorlayan en büyük itici güç olmuştur.
İstanbul'un Cazibesi
İstanbul, Türkiye'de iç göçün ana merkezidir. 'Taşı toprağı altın' söylemi, kentin vasıfsız işçiler için bile bir umut kapısı olarak görülmesini sağlamıştır.
Gecekondu Dönemleri
Gecekondulaşma; bireysel barınma (1960 öncesi), kiraya verme (1960-70) ve ticari gecekondu firmaları (1970 sonrası) olarak üç evrede incelenir.
Televizyonun Rolü
1980'lerde televizyonun yaygınlaşması, kentli yaşam tarzını ve tüketim kültürünü en ücra köylere kadar taşımış, göçü tetikleyen bir iletici neden olmuştur.

Anahtar Kavramlar

MetropolleşmeNüfusun küçük yerleşim birimlerinden doğrudan büyük şehirlere (İstanbul, Ankara gibi) akması sürecidir. Sanayileşme ile paralel gelişmeyen, daha çok göç odaklı bir büyüme biçimidir.
GecekonduDevlet arazileri üzerine izinsiz ve ruhsatsız olarak kısa sürede inşa edilen, genellikle altyapıdan yoksun konutlardır. Türkiye'de hızlı iç göçün bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.
İtici Nedenlerİnsanları kırsal alandan ayrılmaya zorlayan faktörlerdir. Tarımda makineleşme, toprakların bölünmesi ve kırsal yoksulluk temel itici nedenlerdir.
Çekici NedenlerKentlerin sunduğu iş, eğitim, sağlık ve kültürel imkanlar gibi insanları kente çeken cazibe unsurlarıdır. 'Taşı toprağı altın' düşüncesi bu çekiciliğin sembolüdür.
İletici NedenlerKentleşmeyi doğrudan başlatmasa da hızlandıran faktörlerdir. Ulaşım ağlarının gelişmesi ve kitle iletişim araçları (TV, gazete) kent yaşamının cazibesini kırsala taşır.
Toplumsal KontrolBireylerin grup normlarına uymasını sağlayan baskı mekanizmasıdır. Köylerde aile ve çevre baskısı ile çok güçlü, kentlerde ise daha zayıftır.
Sanayi ToplumuÜretimin fabrikalarda, iş bölümü ve standartlaşma ile yapıldığı, zaman bilincinin ve dakikliğin öne çıktığı toplumsal yapıdır.
Kayıt Dışı EkonomiResmi kayıtlara girmeyen, sigortasız ve düzensiz iş kollarını ifade eder. Kente göç eden vasıfsız kitlelerin temel geçim kaynağıdır.
Dikey MimariArazi kısıtlılığı ve hızlı nüfus artışı nedeniyle yatay yerleşim yerine çok katlı binaların inşa edilmesidir. Komşuluk ilişkilerini zayıflattığı savunulur.
Kentsel DönüşümÇarpık yapılaşmış veya gecekondu bölgelerinin yıkılarak yerine modern ve planlı konutların yapılması sürecidir. Genellikle yüksek rant beklentisiyle ilişkilendirilir.
Homojen YapıKöy gibi küçük yerleşimlerde bireylerin benzer değerlere, inançlara ve yaşam tarzlarına sahip olduğu toplumsal yapıdır.
Heterojen YapıKentlerde farklı kültürlerden, mesleklerden ve sosyal sınıflardan insanların bir arada yaşadığı çeşitlilik gösteren toplumsal yapıdır.
Marshall Yardımı2. Dünya Savaşı sonrası ABD'nin Türkiye gibi ülkelere yaptığı ekonomik yardımlardır. Bu yardımların tarımda makineleşmeye yönlendirilmesi göçü tetiklemiştir.
Gecekondu AflarıSiyasi popülizm amacıyla, kaçak yapıların yasallaştırılması ve mülkiyet haklarının verilmesi sürecidir. Bu durum gecekondu yapımını teşvik etmiştir.
Mahalle Kültürüİnsanların birbirini tanıdığı, dayanışmanın ve yardımlaşmanın ön planda olduğu geleneksel yerleşim birimleridir.
İlmiyeOsmanlı toplum yapısında yönetim, yargı ve eğitim işlerinden sorumlu olan, medrese eğitimi almış sınıftır.
SeyfiyeOsmanlı devlet yapısında askerî kanadı temsil eden, tımarlı sipahiler ve kapıkulu askerlerinden oluşan sınıftır.
KalemiyeOsmanlı bürokrasisinde idari görevleri yerine getiren memurlar sınıfıdır.
Sermaye BirikimiKente göç eden ailelerin hayatta kalma ve zenginleşme sürecinde giriştikleri ekonomik faaliyetlerin toplamıdır.
Zaman BilinciSanayi toplumunun bir gereği olarak, hayatın her alanında dakikliğin ve zaman planlamasının önem kazanmasıdır.
Dikey HareketlilikBireylerin eğitim veya meslek yoluyla alt sosyal statüden daha üst bir ekonomik ve toplumsal statüye geçiş yapmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Sefiller (Film) Analizi

Sanayileşme sürecindeki yoksulluk, suç ve ağır disiplin mekanizmalarını anlatır. Dönemin kanun adamı Javert, katı disiplini; Jean Valjean ise yoksulluğu temsil eder.

Gelin Üçlemesi

Ömer Lütfi Akad'ın Gelin, Düğün ve Diyet filmleri, Türkiye'de kentleşmenin yarattığı kültürel çatışmayı ve kadının kentteki konumunu gerçekçi bir dille yansıtır.

Hemşeri Dernekleri

Kente yeni gelenlerin uyum sağlamasını kolaylaştıran, ancak aynı zamanda kentle bütünleşmeyi geciktirip 'gettolaşmaya' yol açabilen dayanışma ağlarıdır.

Ulaşım ve Otoyollar

1950 sonrası karayolu ağırlıklı ulaşım politikası, kırsal ile kentsel arasındaki mesafeyi fiziksel olarak kısaltarak göçü kolaylaştırmıştır.

Eğitim ve Hareketlilik

Eğitim, Türkiye'de dikey hareketliliğin en önemli aracıdır. Kırsaldan gelen aileler, çocuklarının iyi eğitimle statü atlayacağına dair büyük bir umut besler.

Kayıt Dışı Çalışma

Vasıfsız göçmenlerin kentte hayatta kalma biçimidir. Temizlik, seyyar satıcılık gibi işler, düşük gelirli kitlelerin kent ekonomisine eklemlenme yoludur.

Osmanlı Toplumsal Yapısı

Yönetenler (Saray, İlmiye, Seyfiye, Kalemiye) ve yönetilenler (tarım ve ticaretle uğraşanlar) olarak kesin bir ayrım mevcuttur.

Dikey Mimari Sorunu

Modern toplu konutların (TOKİ vb.) dikey mimariyi tercih etmesi, mahalle kültürünü yok ederek bireylerin birbirine yabancılaşmasına neden olmuştur.

Siyasi Popülizm

Hükümetlerin oy kaygısıyla çıkardığı imar afları, kaçak yapılaşmayı meşrulaştırmış ve Türkiye'de çarpık kentleşmenin kalıcı hale gelmesine yol açmıştır.

İletişim Araçları

Gazete, dergi ve televizyon, kentin imkanlarını kırsala duyurarak 'çekici' bir etki yaratmış ve göçü hızlandırmıştır.

Kentleşme vs Metropolleşme

Türkiye'de kentleşme sanayileşmeye bağlı değil, kırsalın itici gücüne bağlıdır. Bu nedenle küçük yerleşimler değil, büyük metropoller hızla büyümüştür.

Sınavda Dikkat Et

  • Türkiye'de kentleşmenin sanayileşme ile paralel gitmediğini, 'metropolleşme' şeklinde gerçekleştiğini unutmayın.
  • İtici, çekici ve iletici nedenleri birbirinden ayırın; sınavda bu sınıflandırmadan soru gelme ihtimali yüksektir.
  • 1950 sonrası tarımda makineleşmenin (traktör) göçü tetikleyen en önemli 'itici' güç olduğunu aklınızda tutun.
  • Siyasi popülizm ve gecekondu aflarının, çarpık kentleşmeyi kalıcı hale getiren temel faktörler olduğunu vurgulayın.
  • Dikey mimarinin komşuluk ilişkilerini zayıflattığı bilgisini, sosyolojik bir değişim olarak not edin.
  • Kayıt dışı ekonominin, vasıfsız göçmenlerin kentte hayatta kalma stratejisi olduğunu hatırlayın.