Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Felsefe Lisans Programı » Türkiye’nin Toplumsal Yapısı
← Ünite 3
Türkiye’nin Toplumsal Yapısı

Ünite 3: Türkiye’de Siyaset

Türkiye’de Siyaset - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 66
Siyasetin Etimolojisi
Arapça kökenli 'siyaset' kelimesi, seyislik ve at terbiyesi anlamlarından türemiştir. Günümüzde devleti yönetme sanatı ve güç mücadelesi olarak tanımlanır.
Ulus Devletin Doğuşu
Feodalitenin çöküşü, sanayileşme ve Fransız İhtilali, merkezî otoriteye sahip ulus devletlerin ortaya çıkışını hızlandırmıştır.
Tanzimat'ın Önemi
1839 Tanzimat Fermanı, padişahın mutlak yetkilerini hukuk kurallarıyla sınırlayan ilk anayasal belgedir.
Genç Osmanlılar
Namık Kemal ve Şinasi gibi isimlerin öncülük ettiği, anayasacılık ve meclis taleplerini savunan aydın hareketidir.

Anahtar Kavramlar

SiyasetDevleti yönetme sanatı ve toplumdaki güç/iktidar mücadelesidir. Makro düzeyde devlet işleyişini, mikro düzeyde ise bireyler arası güç ilişkilerini kapsar.
İktidarGücü elinde bulunduranların, gerektiğinde zor kullanarak yönetilenler üzerinde istediklerini yaptırma kapasitesidir.
OtoriteYönetilenlerin, yönetenlerin gücünü meşru kabul ederek gönüllü olarak itaat etmesidir. Rızaya dayanır.
Meşruiyetİktidarın yönetme yetkisinin toplum tarafından kabul edilmesi ve hukuki/ahlaki bir temele oturtulmasıdır.
Ulus DevletBelirli sınırlar içinde yaşayan, ortak bir kimlik etrafında toplanmış insan topluluğunun merkezî bir otorite tarafından yönetildiği devlet biçimidir.
MonarşiDevlet başkanının soya dayalı olarak başa geldiği yönetim biçimidir. Mutlak ve meşruti olarak ikiye ayrılır.
CumhuriyetDevlet başkanının seçimle belirlendiği yönetim biçimidir. Egemenliğin kaynağı halktır.
Baskı GruplarıSiyasi partiler dışında, ortak menfaatler etrafında örgütlenerek hükümet politikalarını etkilemeye çalışan oluşumlardır.
Tanzimat Fermanı1839'da ilan edilen, padişahın yetkilerini hukukla sınırlayan ve tebaaya temel haklar tanıyan reform belgesidir.
Islahat Fermanı1856'da ilan edilen, Müslim ve gayrimüslim ayrımını sona erdirerek Osmanlı yurttaşlığı kavramını getiren fermandır.
MeşrutiyetHükümdarın yetkilerinin bir anayasa ve meclis ile sınırlandırıldığı yönetim biçimidir.
İttihat ve TerakkiII. Meşrutiyet'in ilanında rol oynayan ve uzun süre Osmanlı siyasetine yön veren askerî-sivil bürokratik örgütlenmedir.
Millî MücadeleI. Dünya Savaşı sonrası işgale karşı başlatılan, TBMM'nin kurulmasıyla meşruiyet kazanan bağımsızlık hareketidir.
Terakkiperver Cumhuriyet FırkasıCumhuriyet tarihinin ilk muhalefet partisidir. Liberal ve adem-i merkeziyetçi politikaları savunmuştur.
Serbest Cumhuriyet Fırkası1930'da Atatürk'ün isteğiyle Fethi Okyar tarafından kurulan, liberal ekonomi politikalarını benimseyen muhalefet partisidir.
Tek Parti DönemiCumhuriyetin ilanından 1946'ya kadar süren, CHP'nin devletle özdeşleştiği ve tek merkezli yönetim anlayışının olduğu dönemdir.
Demokrat Parti1946'da kurulan ve 1950 seçimlerini kazanarak Türkiye'de çok partili hayata geçişi sağlayan merkez sağ partidir.
Tahkikat KomisyonuDP iktidarının son döneminde muhalefeti ve basını denetlemek amacıyla kurulan, geniş yetkili tartışmalı komisyondur.
27 Mayıs Darbesi1960 yılında ordunun DP iktidarına el koyduğu, anayasal düzeni değiştiren askerî müdahaledir.
LaiklikDevletin din işlerinden ayrılması ve hukuk sisteminin dinsel kurallardan arındırılmasıdır.
DevletçilikEkonomik kalkınmanın devlet eliyle ve merkezî planlamayla yürütülmesini öngören ekonomi politikasıdır.
Temsili DemokrasiHalkın, kendilerini yönetecek temsilcileri seçim yoluyla belirlediği demokratik yönetim biçimidir.
Katılımcı DemokrasiHalkın karar alma süreçlerine doğrudan veya yerel düzeyde daha aktif katıldığı demokrasi anlayışıdır.
PopülizmSiyasi aktörlerin halkın genel eğilimlerine hitap ederek, gerçekçi olmayan vaatlerle destek toplama çabasıdır.
Babıali Baskını1913'te İttihat ve Terakki yanlısı subayların hükümeti devirerek iktidarı ele geçirdiği darbedir.

Diğer Önemli Bilgiler

I. Meşrutiyet (1876)

Osmanlı'nın ilk anayasası olan Kanun-i Esasi yürürlüğe girmiş, Heyet-i Mebusan ve Heyet-i Ayan'dan oluşan parlamento açılmıştır.

İttihat ve Terakki

II. Meşrutiyet'in ilanını sağlayan, askerî ve sivil bürokrasiden oluşan, zamanla diktatoryal eğilimler gösteren siyasi cemiyettir.

TBMM'nin Kuruluşu

23 Nisan 1920'de Ankara'da açılan TBMM, Millî Mücadele'nin merkezî yönetim organı olmuş ve egemenliği millete dayandırmıştır.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

1924'te kurulan ilk muhalefet partisi, devletçi modernleşmeye karşı liberal ve ılımlı bir yaklaşım savunmuştur.

Serbest Cumhuriyet Fırkası

1930'da Atatürk'ün teşvikiyle kurulan, liberal ekonomi ve demokrasiyi savunan ancak kısa sürede feshedilen partidir.

Tek Parti-Devlet Bütünleşmesi

1930'larda valilerin aynı zamanda CHP il başkanı olması, partinin devletle tamamen bütünleştiğini gösteren bir uygulamadır.

1946 Seçimleri

Çok partili hayata geçişin ilk adımıdır ancak gizli oy açık tasnif ilkesine aykırı yapıldığı için demokratik bulunmamıştır.

14 Mayıs 1950 Seçimleri

DP'nin zaferiyle sonuçlanan bu seçim, Türkiye'de iktidarın demokratik yollarla el değiştirdiği ilk genel seçimdir.

DP'nin Yükselişi

DP, CHP'nin katı devletçi politikalarına karşı liberalizm ve dinî özgürlük vaatleri ile geniş halk kitlelerinin desteğini almıştır.

Tahkikat Komisyonu

DP iktidarının muhalefeti susturmak için kurduğu, yargı yetkisi de içeren ve demokratik tepkilere yol açan komisyondur.

27 Mayıs 1960 Darbesi

DP iktidarının otoriterleşmesine karşı ordunun yönetime el koyduğu, TBMM'yi feshedip DP kadrolarını tutukladığı müdahaledir.

Sınavda Dikkat Et

  • Tanzimat ve Islahat fermanları arasındaki farkı (yurttaşlık kavramı) iyi kavrayın; sınavda sıkça sorulur.
  • İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin hem Meşrutiyet'in ilanındaki rolünü hem de sonraki otoriterleşme sürecini analiz edin.
  • 1950 seçimlerinin 'demokrasiye geçiş' açısından neden bir dönüm noktası olduğunu (barışçıl iktidar değişimi) mutlaka bilin.
  • Cumhuriyetin ilk yıllarındaki muhalefet partilerinin (Terakkiperver ve Serbest C.F.) neden kapandığını (devrimlere tepki/kriz) unutmayın.
  • Siyasetin temel kavramları (iktidar, otorite, meşruiyet) arasındaki ince farklara dikkat edin.
  • 27 Mayıs 1960 darbesinin nedenlerini (Tahkikat Komisyonu, otoriterleşme) kronolojik olarak sıralayabilmeniz gerekir.