Ünite 1: İşletmeler ve Özellikleri

Karl Ludwig von Bertalanffy ve Genel Sistem Yaklaşımı

Avusturyalı biyolog Karl Ludwig von Bertalanffy tarafından 1920'li yıllardan itibaren geliştirilen disiplinlerarası Genel Sistem Yaklaşımı, olgu ve sistemlerin incelenmesinde karşılıklı ve çevresel ilişkilerin göz önünde bulundurulması gerektiğini savunur.

Abraham Maslow ve İhtiyaçlar Hiyerarşisi

İşletmecilikte ve motivasyon teorilerinde en çok kullanılan model olan Abraham Maslow'un İhtiyaçlar Hiyerarşisi, insan ihtiyaçlarını fizyolojik ihtiyaçlardan başlayarak güvenlik, ait olma, saygı ve kendini gerçekleştirme şeklinde piramit tabanından tepesine sıralar.

Arap Baharı ve Libya'daki Yatırım Riskleri

Arap Baharı sürecinde Libya'da yaşanan iç karışıklıklar ve mal-can güvenliğinin ortadan kalkması nedeniyle birçok uluslararası girişimci ve yatırımcı ülkeyi terk etmek zorunda kalmış, bu durum güvenlik ihtiyacının yatırımlar üzerindeki doğrudan etkisini somut bir şekilde göstermiştir.

Unilever Örneği ve Yüksek Risk Yatırımları

Jones (2010) tarafından incelenen vakaya göre, bazı uluslararası işletmeler rakiplerinin yüksek riskler nedeniyle kaçındığı istikrarsız ülkelere yatırımlar yaparak işlerini ayakta tutmuş ve global pazarda stratejik üstünlük elde etmişlerdir.

Anahtar Kavramlar

FaydaMal ve hizmetlerin insanların ihtiyaçlarını giderme özelliğidir. Tüketiciler ürünün kendisine değil, sağladığı faydaya para öderler; örneğin bir ilacın hastalığı iyileştirmesi onun sağladığı faydadır.

Şekil Değişikliği ile Faydaİşletmelerin üretim faaliyetleriyle girdileri şekil değiştirerek tüketicilerin ihtiyacını karşılayacak yararlı ürünler haline getirmesidir. Örneğin un, su ve mayanın ekmek haline gelmesi şekil faydası yaratır.

Zaman Değişikliği ile FaydaMevsimsel ürünlerin saklanarak, depolanarak ve korunarak üretilmedikleri dönemlerde piyasaya sürülmesiyle yaratılan faydadır. Örneğin yaz meyvelerinin kış aylarında dondurulmuş veya konserve olarak satılması.

Yer Değişikliği ile FaydaBir yerde üretilmiş malın, o ürünün üretiminin olmadığı başka bir bölgeye taşınarak piyasaya sunulmasıdır. Örneğin Karadeniz'de üretilen çayın Türkiye'nin diğer şehirlerinde satılması.

Mülkiyet Değişikliği ile FaydaÜretilen ürünlerin mülkiyetinin (sahipliğinin) satış yoluyla üreticiden tüketiciye geçmesi sonucunda ortaya çıkan faydadır. Örneğin bir mağazadan ayakkabı satın alarak onun sahibi olmak.

Birincil İhtiyaçlarİnsanın fizyolojik varlığını sürdürebilmesi için mutlak surette karşılanması gereken en temel ihtiyaçlardır. Yemek içmek, uyumak ve barınmak bu gruba girer.

İkincil İhtiyaçlarFizyolojik ihtiyaçların dışında kalan, insanın toplum içinde yaşaması sonucunda ortaya çıkan sosyal ve psikolojik ihtiyaçlardır. Sevme, sevilme ve beğenilme bu kapsamdadır.

İhtiyaçlar HiyerarşisiAbraham Maslow tarafından geliştirilen, insan ihtiyaçlarının piramidinin tabanından tepesine doğru sırayla fizyolojik, güvenlik, ait olma/sevgi, saygı ve kendini gerçekleştirme şeklinde sıralandığı teoridir.

İnovasyonYaratıcılık ve hayallerden doğan yeniliklerin ticari hâle gelerek piyasaya çıkabilmesi durumudur. Örneğin akıllı telefonların ilk kez üretilip ticari olarak satışa sunulması bir inovasyondur.

Üretim Faktörleriİnsan ihtiyaçlarını giderecek ürün ve hizmetlerin üretiminde kullanılan miktar ve çeşit yönünden sınırlı olan girdi veya kaynaklardır. Bunlar doğal kaynaklar, emek, sermaye ve girişimciliktir.

Ekonomik Olmayan MalHiçbir işlemden geçmeden ve üretim faktörleri kullanılmadan doğada hazır bulunan mallardır. Su, hava ve gün ışığı buna örnek olarak gösterilebilir.

SürdürülebilirlikBugün yaşarken ve tüketirken, dünyada kıt olan doğal kaynaklardan gelecekte yaşayacak nesillere de yetecek kadar bırakma anlayışıdır. 'Gelecek nesiller bizden daha iyi yaşayabilsinler' ilkesine dayanır.

Sabit SermayeMal ve hizmet üretiminde kullanılan, üretime bağlı olarak kısa vadede değişmeyen duran varlıklardır. Bir işletmenin fabrika binası, makineleri ve üretim tesisleri sabit sermayedir.

İşletme SermayesiÜretime bağlı olarak sürekli değişen ve akışkanlık gösteren varlıklardır. Fabrikada kullanılan hammaddeler, kasadaki para ve otomobilin deposuna konulan yakıt işletme sermayesine örnektir.

GirişimciDoğal kaynaklar, emek ve sermaye üretim faktörlerini bir araya getirerek, kontrollü risk alan ve inovasyon yaparak mal ve hizmet üreten kişidir.

İç GirişimcilikMevcut bir işletmede çalışanların, işletme içinde yeni ürün, hizmet, dağıtım veya yönetim süreçleriyle ilgili yaratıcı iş fikirleri üreterek hayata geçirmesidir.

İş Modeliİşletmenin kuruluş amacına bağlı olarak üretim faktörlerini ne şekilde katma değere dönüştüreceğini planladığı ve müşteri sorununu çözme, kaynak, süreç ve kâr formülünü içeren yapıdır.

Kurumsal Sürdürülebilirlikİşletmenin ekonomik, sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik unsurlarını bir arada harmanlayarak, maksimum kâr yerine tüm paydaşlar için maksimum değer üretmesini hedefleyen çağdaş teoridir.

KOBİ (Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletme)Yıllık 250 kişiden az çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu 40 milyon Türk lirasını aşmayan ekonomik birimlerdir.

Çokuluslu İşletmeYabancı ülkelerdeki üretimi, kârı veya personel sayısı toplamın önemli bir oranına (örneğin en az %25-30'una) ulaşmış olan uluslararası büyük ölçekli işletmelerdir.

Verimlilik (Prodüktivite)Girdi ile çıktı arasındaki ilişkidir; aynı miktar girdiden en çok çıktıyı üretmek veya aynı çıktıyı en az girdiden elde etmektir.

Etkililikİşletmenin önceden belirlenen amaçlarına ne derece ulaştığını gösteren oran veya ölçüttür.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'de KOBİ Tanımı ve 40 Milyon TL Sınırı

Türkiye'de küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin sınıflandırılmasında Sanayi ve Ticaret Bakanlığı yönetmeliği baz alınır; buna göre 250 kişiden az çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu 40 milyon Türk lirasını aşmayan birimler KOBİ sayılır.

Avrupa Birliği (AB) İşletme Ölçütleri

Avrupa Birliği'ndeki sınıflandırmaya göre mikro işletmeler 10 kişiden az çalışan ve 2 milyon Euro'dan az ciroya sahipken, büyük işletmeler 250 kişiden fazla çalışan ve 10 milyon Euro'dan fazla ciro barındıran yapılardır.

Amerika Birleşik Devletleri'nde Çalışan Sayısı Ölçütü

Amerika Birleşik Devletleri'nde işletme büyüklükleri belirlenirken personel sayıları esas alınır; mikro işletmelerde 10'dan az, küçüklerde 100'den az, orta büyüklüktekilerde 500'den az ve büyük işletmelerde 500'den fazla çalışan bulunur.

Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii A.Ş. (TÜLOMSAŞ)

Sermayesinin tamamı devlete ait olan, verimlilik ve kârlılık ilkelerine göre çalışan, Yüksek Denetleme Kurulu tarafından denetlenen bir İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT) örneğidir.

T.C. Ziraat Bankası ve Kamu Bankacılığı

Türkiye'de sermayesinin tamamı devlete ait olan ve İktisadi Devlet Teşekkülü statüsünde faaliyet göstererek ekonomik hayata ve tarım sektörüne finansal destek sağlayan önemli kamu kuruluşlarından biridir.

T.C. Devlet Demiryolları (TCDD)

Sermayesinin tamamı devlete ait olan, tüzel kişiliğe sahip, tekel niteliğindeki ulaşım hizmetlerini verimlilik esasına göre üreten ve pazarlayan bir Kamu İktisadi Kuruluşu (KİK) örneğidir.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi İştirakleri

İstanbul Belediyesi tarafından Türk Ticaret Kanunu hükümleri uyarınca kurulan Halk Ekmek A.Ş., Kiptaş A.Ş. ve Spor A.Ş. gibi kuruluşlar, yerel yönetimlerin kamu hizmeti yanında ekonomik amaçlarla şirket kurabileceğine somut örneklerdir.

Bilecik Mermercilik San. ve Tic. A.Ş.

İl özel idarelerinin ekonomik faaliyetlerde bulunmak ve yerel kalkınmayı desteklemek amacıyla ticaret siciline kaydedilerek ortak olduğu il özel idaresi işletmeciliğine klasik bir örnektir.

Uluslararası Ticaret Odası 1969 İstanbul Kongresi

Uluslararası Ticaret Odası'nın 1969 yılında İstanbul'da yapılan 22. kongresinde, yabancı ülkelerdeki üretimi toplamın %25-30'unu aşan işletmelerin 'çokuluslu işletme' olarak tanımlanması kararlaştırılmıştır.

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı KOBİ Yönetmeliği

3143 sayılı Kanun'un ek birinci maddesine dayanılarak hazırlanan ve Türkiye'de mikro, küçük, orta büyüklükteki ve büyük işletmelerin çalışan sayısı ile ciro/bilanço kriterlerine göre yasal olarak sınıflandırılmasını sağlayan temel yönetmeliktir.

Yüksek Denetleme Kurulu ve KİT Denetimi

İktisadi Devlet Teşekküllerinin (İDT) genel muhasebe ve Sayıştay denetimine tabi olmayıp, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) adına mali ve idari denetimlerini gerçekleştiren yetkili denetim organıdır.

Sınavda Dikkat Et

Fayda çeşitlerine (şekil, zaman, yer, mülkiyet) dikkat edin; sınavda örnekler üzerinden hangi faydanın yaratıldığı sıkça sorulmaktadır.
Abraham Maslow'un İhtiyaçlar Hiyerarşisi'nin sıralamasını (tabandan tepeye) ezberleyin; fizyolojik ihtiyaçların her zaman en başta geldiğini unutmayın.
Üretim faktörlerinin getirilerini (Doğal kaynak->Kira, Emek->Ücret, Sermaye->Faiz, Girişimcilik->Kâr) kesinlikle karıştırmayın.
KOBİ tanımındaki sayısal sınırları (250'den az çalışan ve 40 milyon TL ciro/bilanço) mutlaka aklınızda tutun.
KİT'lerin (İDT ve KİK) denetim organlarını (Örn: İDT'lerin Yüksek Denetleme Kurulu denetiminde olması) sınav sorularında ayırt edici detaydır.
Verimlilik (girdi-çıktı ilişkisi) ile etkililik (amaçlara ulaşma derecesi) kavramlarının tanımlarını birbirine karıştırmamaya özen gösterin.
İnovasyonun tanımının 'ticari hâle gelebilen yenilik' olduğunu unutmayın; her yaratıcı fikir inovasyon sayılmaz.