Ünite 3: Kısa Dönemde Makro İktisadi Denge

1929 Büyük Depresyonu

Klasik iktisatçıların 'görünmez el' ve kendiliğinden denge teorilerinin yetersiz kaldığı, dünya genelinde üretimin çöktüğü ve işsizliğin zirve yaptığı krizdir. Bu krizden çıkış, Keynes'in devlet müdahalesi ve kamu harcamalarını artırma önerileriyle mümkün olmuştur.

2008 Küresel Krizi

ABD'de başlayıp tüm dünyaya yayılan finansal krizdir. Kriz sonrasında merkez bankaları (özellikle FED) geleneksel olmayan para politikaları uygulayarak piyasadan tahvil alıp bol miktarda likidite sağlamış ve Keynesyen talebi canlandırma modelini modifiye ederek kullanmıştır.

Türkiye'nin 2017 Yılı Büyüme Hamlesi

2016 yılının üçüncü çeyreğinde büyümenin eksi %0,8 çıkması üzerine, hükümet 2017 yılında Kredi Garanti Fonu (KGF) destekleri, vergi indirimleri ve prim ertelemeleri gibi genişletici Keynesyen politikalar uygulamış ve yıllık büyümeyi %7 seviyesine çıkarmıştır.

Haavelmo Teoremi (Denk Bütçe Çarpanı)

Trygve Magnus Haavelmo tarafından ortaya atılan teoriye göre, bütçe açığı artırılmadan (kamu harcamaları ve vergiler eşit miktarda artırılarak) milli gelir düzeyi tam olarak kamu harcamalarındaki artış miktarı kadar artırılabilir.

Anahtar Kavramlar

Yapışkan FiyatlarKısa dönemde fiyatların çeşitli nedenlerle hemen değişemeyip sabit kalması durumudur. Bu durumda toplam talepteki değişimler doğrudan üretim miktarını etkiler.

Planlanan Toplam HarcamalarEkonomideki aktörlerin belirli bir dönemde yapmayı planladıkları tüketim, yatırım, kamu harcamaları ve net ihracatın toplamıdır. Formülü C+I+G+(X-IM) şeklindedir.

Planlanmamış Stok DeğişimiÜretilen çıktı miktarı ile planlanan harcamalar arasındaki farktan dolayı firmaların envanterlerinde meydana gelen beklenmedik artış veya azalışlardır.

45 Derecelik DoğruGelir-harcama diyagramında, yatay eksendeki toplam çıktı (gelir) ile dikey eksendeki planlanan toplam harcamaların birbirine eşit olduğu noktaların geometrik yeridir.

Reel ServetNominal servetin fiyatlar genel seviyesine bölünmesiyle elde edilen, servetin gerçek satın alma gücünü gösteren değerdir.

Deflasyonist AçıkFiili denge milli gelir düzeyinin, ekonominin potansiyel (tam istihdam) milli gelir düzeyinin altında kalması durumunda ortaya çıkan talep yetersizliği farkıdır.

Enflasyonist AçıkFiili denge milli gelir düzeyinin, ekonominin sürdürülebilir potansiyel milli gelir düzeyinin üzerinde gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkan aşırı talep farkıdır.

Potansiyel GSYHBir ekonominin mevcut tüm üretim faktörlerini doğal işsizlik oranında ve sürdürülebilir bir şekilde tam kapasiteyle kullandığında üretebileceği maksimum çıktı düzeyidir.

Otonom DeğişkenMilli gelir düzeyindeki değişimlerden etkilenmeyen, modelin dışından belirlenen bağımsız ekonomik değişkenlerdir (örneğin otonom yatırım veya kamu harcamaları).

Çoğaltan (Çarpan)Otonom harcamalarda meydana gelen bir birimlik değişimin, denge milli gelir düzeyinde yaratacağı katlanmış değişimi gösteren katsayıdır.

Marjinal Tüketim Eğilimi (MPC)Milli gelirde meydana gelen bir birimlik artışın ne kadarının tüketim harcamalarına ayrılacağını gösteren katsayıdır.

Marjinal Tasarruf Eğilimi (MPS)Milli gelirde meydana gelen bir birimlik artışın ne kadarının tasarrufa ayrılacağını gösteren katsayıdır. MPC + MPS = 1 eşitliği geçerlidir.

Maliye PolitikasıHükümetin toplam talebi ve milli geliri etkilemek amacıyla kamu harcamaları ve vergilendirme düzeyini ayarlayarak uyguladığı politikalardır.

Net VergilerHanehalkları ve firmaların devlete ödediği toplam vergilerden, devletin hanehalklarına yaptığı transfer ödemelerinin çıkarılmasıyla bulunan değerdir.

Transfer ÖdemeleriDevletin karşılığında doğrudan bir mal veya hizmet alımı yapmaksızın, sosyal amaçlarla bireylere yaptığı ödemelerdir (emekli maaşı, işsizlik maaşı vb.).

Harcanabilir GelirToplam milli gelirden net vergilerin çıkarılmasıyla elde edilen ve hanehalklarının tüketime veya tasarrufa ayırabileceği net gelir düzeyidir.

Vergi ÇoğaltanıVergi miktarlarında meydana gelen bir birimlik değişimin, denge milli gelir düzeyi üzerinde yaratacağı ters yönlü ve katlanmış değişimi gösteren katsayıdır.

Para PolitikasıMerkez bankasının para arzını ve faiz oranlarını kontrol ederek toplam harcamaları ve ekonomik aktiviteyi yönlendirmek amacıyla uyguladığı politikalardır.

Marjinal İthalat Eğilimi (MPI)Milli gelirde meydana gelen bir birimlik artışın ne kadarının ithal mal ve hizmet alımına harcanacağını gösteren katsayıdır.

Net İhracatBir ülkenin yaptığı toplam ihracat değeri ile ithalat değeri arasındaki farktır. Formülü X - IM şeklindedir.

Denk Bütçe ÇarpanıKamu harcamaları ile vergi gelirlerinin aynı miktarda artırılması durumunda, bütçe dengesi bozulmadan milli gelirin de tam o miktar kadar artacağını ifade eden teoremdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Richard Kahn ve Çarpan Etkisi

Kamu harcamalarının milli gelir üzerinde katlanarak artış yaratacağı yönündeki 'çarpan' (çoğaltan) mekanizması ilk kez iktisatçı Richard Kahn tarafından ortaya atılmış, daha sonra Keynes tarafından geliştirilmiştir.

Temsili Ekonomi Tablosu Dengesi

Kitaptaki varsayımsal modelde; planlanan yatırımlar 90, kamu harcamaları 130, net ihracat -10 birim iken, toplam harcamanın toplam çıktıya eşitlendiği denge milli gelir düzeyi tam olarak 600 birim olarak gerçekleşmektedir.

Stok Değişimi Sinyali

Milli gelirin 520 birim olduğu durumda, toplam harcamalar 540 birim olmaktadır. Bu 20 birimlik harcama fazlası stokların erimesine yol açarak firmalara üretimi artırmaları yönünde net bir sinyal verir.

Stok Birikimi Sinyali

Milli gelirin 680 birim olduğu durumda, toplam harcamalar 660 birim kalmaktadır. Satılamayan 20 birimlik ürün depolarda birikerek firmalara üretimi azaltmaları yönünde sinyal verir.

İthalatın Gelire Bağımlılığı Oranı

Kitaptaki dışa açık ekonomi tablosunda, milli gelirde meydana gelen her 40 birimlik artış, ithalat harcamalarında 6 birimlik bir artışa neden olmaktadır. Bu durum marjinal ithalat eğiliminin (MPI) 0,15 olduğunu gösterir.

Otonom İhracat Artışı Etkisi

Dışa açık modelde otonom ihracatın 16 birim artması (65'ten 81'e çıkması), denge milli gelir düzeyini 600 birimden 640 birime yükseltmektedir. Bu durum dışa açık ekonomide çarpanın 2,5 olduğunu kanıtlar.

Vergi İndirimi Harcama Zinciri

1 milyon TL'lik bir vergi indirimi, MPC = 0,75 olan bir ekonomide harcanabilir geliri artırarak ilk aşamada 750.000 TL'lik tüketim harcaması yaratır. Bu zincirleme etkiyle toplamda 3 milyon TL'lik milli gelir artışı sağlanır.

Bütçe Açığı Değişmeden Büyüme Örneği

12 milyar TL'lik ek kamu harcaması (emekli ikramiyesi) yapılıp aynı anda üst gelir gruplarından 12 milyar TL ek vergi toplandığında, bütçe açığı 21 milyar TL'de sabit kalırken GSYH net 12 milyar TL artmaktadır.

Net İhracatın Pozitif/Negatif Sınırı

Kitaptaki analizde, milli gelir düzeyi 530 birimin altında olduğunda net ihracat pozitif (ticaret fazlası) değer alırken, milli gelir 530 birimin üzerine çıktığında ithalat artışı nedeniyle net ihracat negatif (ticaret açığı) olmaktadır.

Türkiye'nin Tüketim Eğilimi Varsayımı

Dr. Mahfi Eğilmez'in analizinde, Türkiye ekonomisi için marjinal tüketim eğilimi (MPC) yaklaşık 0,70, marjinal tasarruf eğilimi (MPS) ise 0,30 olarak kabul edilerek çarpan hesaplamaları yapılmıştır.

Yatırımların Faiz Duyarlılığı

Genişlemeci para politikasında faizlerin düşmesiyle yatırımların artması, yatırımların faize olan duyarlılığına bağlıdır. Bu duyarlılık ne kadar yüksekse, para politikasının milli gelir üzerindeki etkisi o kadar büyüktür.

Sınavda Dikkat Et

Denge koşulunu unutma: Kısa dönem makroekonomik denge her zaman 'Y = C+I+G+(X-IM)' yani toplam çıktının planlanan toplam harcamalara eşit olduğu noktada kurulur.
Stok değişiminin yönüne dikkat et: Harcama çıktıdan büyükse stoklar azalır (üretim artar); çıktı harcamadan büyükse stoklar artırılır (üretim azaltılır).
Çoğaltan formüllerini karıştırma: Basit çarpan '1/(1-MPC)' iken, dışa açık ekonomide çarpan ithalat sızıntısı nedeniyle '1/(1-MPC+MPI)' olur ve değeri daha küçüktür.
Vergi çarpanının işaretine dikkat et: Vergi artışları geliri azalttığı için vergi çarpanı her zaman negatif katsayılıdır ve formülü '-MPC/MPS' şeklindedir.
Denk bütçe çarpanının gücünü hatırla: Kamu harcamaları ve vergiler eşit miktarda artırıldığında bütçe açığı değişmez ancak milli gelir tam olarak harcama artışı kadar (çarpan = 1) artar.
Duyarlılık ilişkilerini önemse: Para politikasının başarısı, yatırımların faiz oranına olan duyarlılığına bağlıdır; bu duyarlılık ne kadar yüksekse politika o kadar etkilidir.