Ünite 1: Bankacılık Sisteminin Faaliyetleri ve Kaydı Para Yaratılması

2005/I Sayılı Tebliğ ve Zorunlu Karşılıklar

2005 yılında çıkarılan Zorunlu Karşılıklar Hakkında tebliğ ile TCMB analitik bilançosunda zorunlu karşılık kalemine ait değerler bankaların serbest rezerv kaleminde gösterilmeye başlanmıştır. Bu düzenleme nedeniyle TCMB bilançolarında zorunlu rezervler bir süre sıfır olarak görünmüştür.

BDDK 2011 Finansal Piyasalar Raporu

2011 sonu itibarıyla Türkiye'deki mevduat bankalarının basitleştirilmiş bilançosuna göre, fon kaynaklarının %11'i özkaynaklardan, %59'u mevduatlardan ve %22'si mevduat dışı kaynaklardan sağlanmıştır. Aktiflerin ise %55.5'i kredilere tahsis edilmiştir.

BDDK'nın Tahvil ve Bono İhraç Kararı

BDDK'nın 30.09.2010 tarihli kararıyla, daha yalnızca kalkınma ve yatırım bankalarına ait olan TL cinsinden tahvil/bono ihraç etme hakkı mevduat ve katılım bankalarına da tanınmıştır. Bu karar sonrası bankalar alternatif fon kaynağı olarak menkul kıymet ihraçlarına yönelmiştir.

TCMB Vadeye Göre Zorunlu Karşılık Farklılaştırması

TCMB, bankacılık sisteminde kaynak vadesini uzatmak ve iç talebi sınırlandırmak amacıyla 17 Aralık 2010 tarihinden itibaren TL ve yabancı para zorunlu karşılık oranlarını mevduatların vade yapısına göre farklılaştırma yoluna gitmiştir.

Anahtar Kavramlar

Net İç Varlıklar (NİV)Merkez bankasının bankacılık ve kamu kesimi ile olan net kredi ilişkisini gösteren bilanço kalemidir. Kamu kesimine açılan net nakit iç krediler, net açık piyasa işlemleri ve net diğer iç varlıkların toplamından oluşur; NİV artışı parasal tabanı yükseltir.

Net Dış Varlıklar (NDV)Merkez bankasının dış varlıkları ile dış yükümlülükleri arasındaki farkı ifade eder. Brüt döviz rezervleri ve orta vadeli dış kredilerin toplamından brüt uluslararası yükümlülüklerin çıkarılmasıyla bulunur.

Parasal Taban (Baz Para)Dolaşımdaki nakit (emisyon) ile bankaların kasalarındaki nakit ve merkez bankasındaki zorunlu/serbest rezervlerinin toplamından oluşan parasal büyüklüktür. MB = C + R formülüyle ifade edilir.

Kaydi Para (Banka Parası)Fiziki varlığı olmayan, bankaların topladıkları mevduatları kredi olarak kullandırması ve muhasebe kayıtlarına alacak/borç kaydetmesi yoluyla yarattıkları bir değişim ve ödeme aracıdır.

Kısmi Rezerv BankacılığıBankaların topladıkları mevduatların tamamını tutmayıp, çok daha küçük bir kısmını (yasal veya serbest rezerv olarak) ellerinde tutarak kalanı kredi vermesi sistemidir. Örneğin, bir bankanın 1000 TL mevduatın sadece 100 TL'sini rezerv tutması bu sisteme girer.

Zorunlu Rezerv (Munzam Karşılık)Yasal düzenlemeler gereği mevduat bankalarının topladıkları mevduatların belirli bir yüzdesini merkez bankasındaki bir hesapta tutmak zorunda oldukları rezerv miktarıdır.

Serbest RezervBankaların zorunlu rezervleri dışında, beklenmedik mevduat çıkışlarını karşılamak ve kârlı yatırım fırsatlarını değerlendirmek amacıyla kendi istekleriyle ellerinde tuttukları likit rezervlerdir.

Reeskont KredisiMerkez bankasının bankacılık sistemine ilave rezerv aktarmak amacıyla bankalara tahvil veya senet karşılığında kullandırdığı kredilerdir. Bu krediler bankanın rezervlerini artırır.

Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS)Hazine tarafından çıkarılan devlet tahvili ve bonoların genel adı olup, merkez bankasının bankalardan bu senetleri satın alması piyasaya ek rezerv aktarmasını sağlar.

Basit Kaydi Para ÇarpanıZorunlu rezerv oranının tersine eşit olan (1 / r_D), ilave rezerv artışının bankacılık sisteminde kaç kat mevduat yaratacağını gösteren katsayıdır.

Dar Tanımlı Para Arzı (M1)Doğrudan ve istendiği anda hiçbir kısıtlama olmaksızın ödemelerde kullanılabilen, dolaşımdaki nakit ile vadesiz mevduatların toplamından oluşan para arzı ölçüsüdür.

Geniş Tanımlı Para Arzı (M2)Dar tanımlı para arzı (M1) ile banka ve katılım bankalarındaki Türk lirası ve yabancı para vadeli mevduatların toplamından oluşan parasal büyüklüktür.

EmisyonDolaşımdaki nakit (halkın elindeki kâğıt ve madeni para) ile bankaların kasalarındaki nakit paranın toplamından oluşan para miktarını ifade eder.

Diğer Önemli Bilgiler

2001 Krizi ve TCMB Bilançosu

2001 Krizi sonrasında TCMB, kamu bankalarının yeniden yapılandırılması için Hazine'ye bir defaya mahsus yüklü miktarda kredi açmış, bu durum merkez bankası bilançosunun aktif ve pasif büyüklüğünün (özellikle 2001-2002 döneminde %53 oranında) hızla büyümesine yol açmıştır.

Ercan Kumcu'nun Analitik Bilanço Yazıları

Hürriyet gazetesinde yayımlanan köşe yazılarında, TCMB'nin günlük bazda çıkardığı analitik bilançoda dış varlıklar ve iç varlıklar kalemlerinin para politikasının gidişatını nasıl izlediği somut verilerle açıklanmıştır.

Ercan Kumcu'nun Likidite ve Döviz Analizi

2005 yılındaki köşe yazısında, bankacılık sektörünün Merkez Bankası'na borçlu kalmak istemediği, piyasada likidite sıkışıklığı algılandığında bankaların döviz kurlarını düşürerek TCMB'ye döviz satmak suretiyle serbest rezervlerini artırdıkları belirtilmiştir.

Türk Bankacılık Sektörü Vade Yapısı Verileri

Mart 2012 tarihli BDDK verilerine göre, mevduatların %85.3'ünün vadesiz ve 3 aya kadar vadeli olduğu, 1 yıldan uzun vadeli mevduatların ise sadece %4.7 oranında kaldığı, yani ortalama vadelerin hâlen kısa olduğu görülmektedir.

TCMB 2005 Para Arzı Tanımları

TCMB, finansal piyasalardaki yenilikler ve ödeme araçlarının çeşitlenmesi doğrultusunda 2005 yılından itibaren M1, M2 ve M3 olmak üzere üç ayrı güncel para arzı tanımı kullanmaya başlamıştır.

Sınavda Dikkat Et

Parasal tabanın kaynakları (NİV + NDV) ile kullanım cephesi (C + R) formüllerini birbirine karıştırmayın; sınavda tanım soruları sık gelir.
Basit kaydi para çarpanı ile zorunlu rezerv oranının birbiriyle ters orantılı olduğunu (1 / r_D) unutmayın; oran artarsa çarpan küçülür.
Banka bilançosunda kredilerin ve rezervlerin 'aktif' (varlık), mevduatlar ve özkaynakların ise 'pasif' (kaynak) olduğunu iyi ezberleyin.
Banka dışı kesimin nakit tutma eğiliminin artmasının kaydi para çarpanını düşürdüğünü, dolayısıyla para arzını azalttığını unutmayın.
TCMB'nin bankalara reeskont kredisi vermesi veya DİBS satın almasının bankaların serbest rezervlerini artırdığına dikkat edin.
M1, M2 ve M3 para arzı tanımlarının kapsamındaki farkları (özellikle M3'e repo ve menkul kıymetlerin dahil olduğunu) sorularda ayırt edin.