Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Ticari işletme, Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) temelini oluşturan en önemli kavramlardan biridir. TTK m.11'de tanımlanan ticari işletme; esnaf işletmesi için öngörülen sınırları aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen, devamlı ve bağımsız bir şekilde yürütülen faaliyetler bütünüdür. İşletmenin elde ettiği gelirin çocuklara öğrenim yardımı gibi amaçlarla harcanması, işletmenin ticari niteliğini değiştirmez.
Ticari işletmenin en kritik unsuru, esnaf işletmesi boyutlarını aşan bir gelir sağlama amacı gütmesidir. Bu unsur, ticari işletmeyi esnaf işletmesinden ayıran temel kriterdir. Esnaf ve ticari işletme arasındaki sınır ise Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenmektedir. Diğer unsurlar (devamlılık ve bağımsızlık) esnaf işletmelerinde de bulunabileceği için, gelir düzeyi ayrımı hukuksal açıdan belirleyicidir.
Devamlılık unsuru, faaliyetlerin hiç ara vermeden yıllarca sürmesi demek değildir; ancak tesadüfi veya arızi işler ticari işletme sayılmaz. Mevsimlik faaliyetler (örneğin kışın çalışan kayak tesisi veya yazın açılan plaj) unsurların varlığı halinde ticari işletme oluşturabilir. Bağımsızlık unsuru ise kişinin işletmeyi kendi adına ve kendi sorumluluğunda yürütmesini ifade eder. Şubeler, ticari temsilciler veya yasal temsilciler, merkeze bağlı oldukları için bağımsız birer ticari işletme sahibi sayılmazlar.
Ticari işletmenin malvarlığı, tacirin işletmeye özgülediği (tahsis ettiği) aktif ve pasif değerlerin toplamıdır. Malvarlığı unsurları maddi (tesisat, hammadde, stoklar) ve gayrimaddi (ticaret unvanı, marka, patent, know-how, goodwill) olarak ikiye ayrılır. Goodwill (peştemaliye), işletmenin müşteri çevresi üzerindeki rağbetinden kaynaklanan ve işletme değerini artıran önemli bir gayrimaddi haktır.
TTK m.11/3 uyarınca ticari işletme, içerdiği malvarlığı unsurlarının devri için tek tek tasarruf işlemi yapılmasına gerek olmaksızın bir bütün halinde devredilebilir. Devir sözleşmesinin yazılı yapılması, ticaret siciline tescil ve ilan edilmesi zorunludur. Bu düzenleme, işletmenin aktiflerinin devrini kolaylaştıran radikal bir yeniliktir.
İşletmenin devrinde pasiflerin (borçların) devri, alacaklıların rızasına bağlı olmaksızın gerçekleşir. Ancak alacaklıları korumak amacıyla, devreden tacir, devralanla birlikte iki yıl süreyle müteselsilen sorumlu tutulmuştur. Bu süre, muaccel borçlarda devrin ilan/bildirim tarihinden, müeccel borçlarda ise muacceliyet anından itibaren başlar.
Merkez, bir işletmenin idari, ticari ve hukuki faaliyetlerinin toplandığı ana yerdir. Şube ise merkeze bağlı olmakla birlikte, kendi başına sınai veya ticari faaliyetin yürütüldüğü, yer ve yönetim bakımından merkezden ayrılan birimlerdir. Bir yerin şube sayılabilmesi için iç ilişkide merkeze bağlılık, dış ilişkide bağımsızlık ve yer/yönetim ayrılığı unsurlarının bulunması gerekir.
Şubelerin tescili zorunludur; merkezleri Türkiye'de olan şubeler bulundukları yerin siciline tescil edilirler. Şubeler, merkezin unvanını kullanmak zorundadır ve unvana şube olduklarını belirten ekler yapabilirler. Ticari temsilcilerin yetkileri şube ile sınırlandırılabilir.
Şube işlemlerinden doğan uyuşmazlıklarda şubenin bulunduğu yerde dava açılabilir (HMK m.14/1). Ancak iflas davası sadece merkezin bulunduğu yerde açılabilir. Şubeler için ayrı sermaye ayrılması kural olarak zorunlu değildir, ancak tacir isterse ayırabilir.
Gerçek kişilerde tacir sıfatı, bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işletmekle kazanılır. İşletmenin ticaret siciline tescili kurucu değildir; tescil olmasa bile işletme varsa tacir sıfatı doğar. Ticaret yapması yasak olanlar (memurlar, avukatlar vb.) yasaklara rağmen ticaret yaparlarsa tacir sayılırlar ancak disiplin cezası ile karşılaşırlar.
Tüzel kişilerde tacir sıfatı; ticaret şirketlerinde tescil anında, derneklerde ticari işletme işletme ve kamu yararına dernek olmama şartıyla, vakıflarda ise ticari işletme işletme ve gelirinin yarısından fazlasını kamu görevine harcamama şartıyla kazanılır. Kamu tüzel kişileri tarafından kurulan kurumlar (KİT'ler) da tacir sayılır.
Tacir olmanın sonuçları arasında; iflasa tabi olma, ticaret siciline kayıt, ticaret unvanı kullanma, ticari defter tutma ve basiretli bir iş adamı gibi davranma yükümlülüğü yer alır. Tacirler, yaptıkları işler için ücret ve faiz isteme hakkına sahiptirler.