← Ünite 3
Çevre Sağlığı ve Güvenliği

Ünite 3: Çevre Kirliliği ve Kontrolü

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası Madde 56
Anayasa'nın 56. maddesine göre herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek hem devlete hem de vatandaşlara bir ödev olarak yüklenmiştir.
Bafa Gölü Kirlilik Vakası
Ege Bölgesi'nde yer alan 72 km2 yüzölçümüne sahip Bafa Gölü, Büyük Menderes Nehri'nden taşınan kirleticiler, zeytinyağı işletmeleri, balık tesisleri ve tarım arazilerinden sızan ağır metaller nedeniyle ciddi ekolojik kayıplar ve kirlilik yaşamaktadır.
Atmosferik Karbon Monoksit Kaynakları
Kent merkezlerinde soluduğumuz havadaki karbon monoksit (CO) emisyonlarının %70 ile %90 gibi çok büyük bir oranından doğrudan motorlu taşıtların egzoz gazları sorumludur.
DSÖ Hava Kirliliği Ölüm İstatistikleri
Dünya Sağlık Örgütü 2018 yılı verilerine göre, dünyada her 10 insandan 9'u kirli hava solumaktadır. İç ve dış ortam hava kirliliği dünya genelinde her yıl toplam 7 milyon insanın erken ölümüne yol açmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Çevre Kirliliğiİnsanoğlunun doğa üzerinde gerçekleştirdiği faaliyetler sonucunda havada, suda ve toprakta meydana gelen olumsuz gelişmelerle ekolojik dengenin bozulmasıdır. Örneğin, sanayi atıklarının nehirlere dökülmesi su ekosistemini bozarak çevre kirliliğine neden olur.
SürdürülebilirlikÇeşitlilik ve üretkenliğin devamlılığı sağlanırken, ekosistemin ve insan faaliyetlerinin daimî olma yeteneğini gelecek nesilleri tehlikeye atmadan devam ettirebilmesidir.
KirlilikKirleticilerin insan sağlığı, refahı ve/veya çevre üzerindeki birikimi ve bunun sonucunda ortaya çıkan olumsuz etkilerin tümüdür.
Antropojenikİnsanlığın ve insan faaliyetlerinin doğa, çevre ve ekosistem üzerinde doğrudan veya dolaylı olarak oluşturduğu etkiler ve değişimlerdir.
Su Kirliliğiİnsan faaliyetleri sonucu su kaynaklarının doğal bileşimindeki maddelerin konsantrasyon değerlerinin üzerine çıkması veya suda daha önce var olmayan yabancı maddelerin ortaya çıkmasıdır.
Hava KirliliğiSoluduğumuz dış havada kükürt dioksit, partiküler madde, azot oksitler ve ozon gibi kirleticilerin çevre ve sağlık üzerinde olumsuz etkiler yapacak düzeylerde bulunmasıdır.
Birincil Dereceden KirleticilerBelirli bir kaynaktan doğrudan atmosfere bırakılan toz, gaz, duman, su buharı ve koku gibi havayı doğrudan bozan kirletici maddelerdir. Karbon monoksit (CO) ve kükürt oksitler (SOx) buna örnektir.
İkincil Dereceden KirleticilerAtmosfere salınan birincil kirleticilerin kimyasal reaksiyonlar veya güneş ışığı etkisiyle tepkimeye girmesi sonucu oluşan yeni kirleticilerdir. Atmosferde oluşan antropojenik ozon (O3) buna örnektir.
Katı AtıkTüketicisi tarafından bir işe yaramaması nedeniyle atılan evsel, ticari ve endüstriyel faaliyetler sonucu oluşan ve düzenli bertaraf edilmesi gereken katı maddelerdir.
Evsel Katı AtıkKonutlardan, bahçelerden, parklardan ve piknik alanlarından kaynaklanan, zararlı ve tehlikeli içeriğe sahip olmayan organik ve ambalaj atıklarından oluşan katı maddelerdir.
Endüstriyel Katı AtıkSanayi ve üretim tesislerindeki bir süreç sırasında veya sonrasında ortaya çıkan, zararlı ve tehlikeli içeriğe sahip olmayan katı atıklar ve çamurlardır.
Tıbbi AtıkSağlık kuruluşlarındaki tıbbi müdahale, teşhis ve tedavi süreçlerinde ortaya çıkan enfeksiyon yapıcı, patolojik ve kesici-delici katı atıkların tümüdür.
Tehlikeli Katı AtıkPatlayıcı, parlayıcı, zehirli, korozif, kanserojen veya eko-toksik özellikler taşıyan, insan sağlığı ve çevre için yüksek risk oluşturan atıklardır.
Özel AtıkYasal olarak evsel katı atık sınıfı dışında kalan, özellikleri ve miktarları nedeniyle atık pil, akümülatör, elektronik eşya gibi özel yöntemlerle toplanıp bertaraf edilmesi gereken atıklardır.
Gürültüİnsanlar üzerinde olumsuz fizyolojik ve psikolojik etkiler oluşturan, işitsel konforu bozan ve çevre sakinleri tarafından arzu edilmeyen seslerdir.
Gürültü KirliliğiHalk sağlığına, iş verimliliğine ve insanların yaşam kalitelerine olumsuz yönde etki eden, çevre standartlarının üzerindeki rahatsız edici ses yoğunluğudur.
dB(A)İnsan işitme sisteminin düşük şiddetteki seslere karşı hassas olduğu orta ve yüksek frekanslara daha fazla ağırlık veren, gürültünün etkilenim değerlendirmesinde kullanılan ses seviyesi ölçütüdür.
Toprak KirliliğiAntropojenik etkiler sonucunda toprağın kimyasal, fiziksel, biyolojik ve jeolojik yapılarının bozularak doğal verimliliğini ve dengesini kaybetmesidir.
PestisitTarımsal üretimde zararlı organizmaları engellemek, kontrol altına almak veya zararlarını azaltmak için kullanılan kimyasal maddeler veya ilaçlardır.
RadyasyonFarklı enerjilere sahip parçacık veya elektromanyetik dalgaların bir ortam veya uzay içerisindeki yayılma ve hareket etme sürecidir.
Radyoaktif Atıkİçerisinde belirli düzeyin üzerinde radyoaktif konsantrasyon barındıran, bozunmaya uğrayarak çevreye zararlı radyasyon yayan ve geri kullanımı olmayan atık maddelerdir.
Düşük Seviyeli Atık (DSA)İşçi tulumları, şırıngalar ve taşıma kapları gibi malzemelerin az miktardaki kısa ömürlü radyoaktivite ile teması sonucu oluşan, zırhlama gerektirmeyen atıklardır.
Orta Seviyeli Atık (OSA)Nükleer malzeme ile temas etmiş ekipmanlar veya radyoaktif akışkanların temizlenmesinde kullanılan reçineler gibi, ısı üretmeyen ancak radyasyon yaydığı için zırhlama gerektiren atıklardır.
Yüksek Seviyeli Atık (YSA)Fisyon reaksiyonu sonucunda ortaya çıkan, yüksek derecede radyoaktif, uzun ömürlü elementleri ve kullanılmış nükleer yakıtları içeren, yüksek ısı üreten tehlikeli atıklardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'nin Hava Kirliliği Ölüm Sıralaması

DSÖ 2018 raporuna göre Türkiye, iç ve dış ortam hava kirliliğine bağlı ölümlerde yüz bin kişide 47 ölüm oranı ile Avrupa Bölgesi'ndeki 53 ülke arasında en çok ölümün yaşandığı 22. ülke konumundadır.

Türkiye'de Kişi Başı Günlük Atık Miktarı

Türkiye genelinde kişi başına toplanan günlük ortalama atık miktarı 1,17 kg'dır. Üç büyük ilde bu miktar İzmir'de 1,32 kg, İstanbul'da 1,30 kg ve Ankara'de 1,14 kg olarak ölçülmüştür.

Basel Sözleşmesi ve Türkiye

Tehlikeli atıkların sınır ötesi hareketlerini azaltmayı ve gelişmemiş ülkelere gönderilmesini engellemeyi amaçlayan Basel Sözleşmesi'ne Türkiye 1994 yılında resmen taraf olmuştur.

1993 Ümraniye Hekimbaşı Çöplüğü Faciası

28 Nisan 1993'te İstanbul Ümraniye Hekimbaşı vahşi çöp depolama alanında biriken metan gazının patlaması sonucu oluşan çöp heyelanı 11 gecekonduyu yutmuş ve 39 kişinin ölümüne neden olmuştur.

Çevresel Gürültü Direktifi 2002/49/EC

Avrupa Birliği'nin bu direktifine göre, üye ülkelerde ulaşım ve endüstri kaynaklı gürültülerin haritalandırılması ve gürültü yönetim planlarının hazırlanması zorunlu kılınmıştır.

Eğimin Egzoz Gürültüsüne Etkisi

Karayollarındaki yolların eğimi %2'nin altında gürültüyü etkilemezken, %5-6 eğimde ses seviyesinde 3 dB, %7 ve daha fazla eğimde ise araçların zorlanması nedeniyle 7 dB(A)'lık bir gürültü artışı görülür.

Uçakların Çıkardığı Gürültü Seviyeleri

Almanya'da yapılan araştırmalara göre askeri uçaklar 115 dB(A) gürültü çıkarırken, 152 metre yükseklikten uçan bir jet uçağı insan kulağı için çok zararlı olan 120 dB(A) seviyesinde gürültü üretmektedir.

Türkiye Tarım Arazilerinin Azalması

TÜİK verilerine göre Türkiye'de 2002 yılında 26,5 milyon hektar olan toplam tarım arazisi miktarı, çölleşme, kirlenme ve betonlaşma nedeniyle son 12 yılda %10 azalarak 23,9 milyon hektara gerilemiştir.

Anız Yakmanın Mikroorganizmalara Etkisi

Anız yakılması sırasında toprağın ilk 1-3 cm'lik üst katmanında sıcaklık 50-75 °C'ye çıkmakta ve toprağın humus oluşumunu sağlayan faydalı mikroorganizmaların %70'i tamamen yok olmaktadır.

1987 Goiânia Radyasyon Kazası

Brezilya'da terk edilmiş bir klinikten sökülen Cs-137 teleterapi cihazının hurdacılar tarafından kırılması sonucu çevreye yayılan sezyum tozu 249 kişide kontaminasyona, 4 kişinin ölümüne ve tonlarca atık oluşumuna yol açmıştır.

Prusya Mavisi Tedavisi

1987 Goiânia radyasyon kazasında, vücut içi Cs-137 radyoaktif kontaminasyonuna maruz kalan hastaların tedavisinde radyoaktif sezyumu bağlayıp vücuttan atmak için Prusya Mavisi ilacı kullanılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Birincil ve ikincil hava kirleticileri arasındaki farkı iyi öğrenin; CO ve SOx doğrudan salınırken, ozon (O3) atmosferdeki tepkimeler sonucu oluşan ikincil bir kirleticidir.
  • Tıbbi atıkların kırmızı torbada toplanması ve kesici-delici aletlerin özel kutularda biriktirilmesi kuralı sınavlarda sıkça sorulmaktadır.
  • Gürültü seviyelerinde dB(A) biriminin insan kulağının hassasiyetine göre ayarlanmış filtreyi temsil ettiğini ve 80 dB(A) üzerindeki seslerin kalıcı hasar riski taşıdığını unutmayın.
  • Toprak kirliliğinde anız yakmanın organik maddeyi yok ettiği ve 50-75 °C sıcaklık artışıyla mikroorganizmaların %70'ini öldürdüğü bilgisini aklınızda tutun.
  • Radyasyonun somatik (bireyin kendisinde kanser/tümör) ve genetik (sonraki nesillerde mutasyon/organ bozukluğu) etkileri arasındaki ayrımı sınav için netleştirin.
  • Goiânia kazasındaki ana kirletici radyoaktif maddenin Cs-137 (Sezyum-137) olduğunu ve tedavisinde Prusya Mavisi kullanıldığını bilmek kritik bir detaydır.