Ünite 4: Çevre Sağlığı ve Güvenliği Açısından Hava Kirliliğinin Etkileri

1873 Londra Sisi Vakası

Londra'da 1873 yılında gerçekleşen bu ilk büyük kirlilik vakasında, kömür dumanı ve yoğun sisin birleşmesi sonucu oluşan hava kirliliği nedeniyle beklenmedik şekilde 268 kişi solunum yolu rahatsızlıklarından hayatını kaybetmiştir.

1930 Meuse Vadisi Felaketi

Belçika'nın Meuse Vadisi endüstri bölgesinde Aralık 1930 tarihinde gerçekleşen ve birkaç gün süren yoğun sis olayı, bölgedeki fabrikaların emisyonlarının birikmesiyle yüzlerce insanı hastalandırmış ve 60 kişinin ölümüne yol açmıştır.

1931 Manchester ve Salford Sisi

İngiltere'nin Manchester ve Salford bölgelerinde 1931 yılında yaklaşık 10 gün boyunca etkili olan ince ve yoğun sis tabakası, solunum yolu hastalıklarını tetikleyerek 592 kişinin ölümüne neden olmuştur.

1952 Londra Sisi (London Smog)

Hava kirliliği tarihindeki en ölümcül vaka olan 1952 yılındaki bu olayda, evsel ısınma ve sanayi kaynaklı kömür dumanı şehir üzerinde çökmüş ve yaklaşık 5000 kişinin ölümüne sebep olmuştur.

Anahtar Kavramlar

Hava KirliliğiTemiz atmosferde toz, duman, gaz ve koku gibi kirletici parametrelerin miktarının canlı yaşamına, eşyalara ve çevre kalitesine zarar verecek seviyeye ulaşmasıdır.

Birincil KirleticilerBelirli bir emisyon kaynağından doğrudan doğruya atmosfere salınan kirletici maddelerdir. Örnek olarak taşıt egzozlarından çıkan karbonmonoksit ve bacalardan salınan kükürtdioksit verilebilir.

İkincil KirleticilerDoğrudan bir kaynaktan salınmayıp, atmosferdeki birincil kirleticilerin kimyasal ve fotokimyasal reaksiyonlar neticesinde birbirleriyle veya su buharıyla tepkimeye girmesiyle oluşan yeni kirleticilerdir.

ppm (Parts Per Million)Milyonda bir birim anlamına gelen, havada bir milyon birim hacimde bulunan bir birim hacimdeki kirletici madde miktarını ifade eden hacimsel derişim birimidir.

TroposferCanlı yaşamının ve meteorolojik olayların gerçekleştiği, yer kabuğundan yukarıya doğru yaklaşık 10-12 km yüksekliğe kadar uzanan atmosferin en alt tabakasıdır.

Kötü OzonAtmosferin alt tabakası olan troposferde, azot oksitler ve uçucu organik bileşiklerin güneş ışığı altında reaksiyona girmesiyle oluşan, solunum yollarına ve bitkilere zarar veren ikincil kirleticidir.

İyi OzonYer seviyesinden 30-35 km yükseklikteki stratosfer tabakasında bulunan ve yeryüzünü güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasıdır.

BiyobirikimKurşun, civa ve kadmiyum gibi ağır metallerin canlı vücudundan atılamayarak zaman içerisinde dokularda birikmesi ve toksik seviyelere ulaşması olayıdır.

PM10Aerodinamik parçacık çapı 10 mikrometre ve altında olan, havada asılı haldeki kaba partikül maddelerin toplam kütlesel derişimidir.

PM2.5Aerodinamik parçacık çapı 2.5 mikrometre ve altında olan, akciğer alveollerine kadar nüfuz edip kana karışabilen ince partikül maddelerdir.

Uçucu Organik Bileşikler (UOB)Normal iç ortam sıcaklık ve basınç koşulları altında kolayca buharlaşabilen, karbon bazlı organik kimyasal bileşiklerdir. Boyalar, çözücüler ve yapıştırıcılar en önemli kaynaklarıdır.

Hasta Bina SendromuKapalı bir binadayken ortaya çıkan, boğazda tahriş, baş ağrısı ve halsizlik gibi belirtiler gösteren ve bina terk edildikten sonra kendiliğinden kaybolan rahatsızlıklar bütünüdür.

Radon GazıToprağın yapısında doğal olarak bulunan uranyumun bozunmasıyla oluşan, beton gibi yapı malzemelerinden sızarak iç ortama biriken ve akciğer kanserine yol açan radyoaktif gazdır.

Fotokimyasal TepkimelerAtmosferdeki moleküllerin ışık enerjisini (fotonları) absorplayarak kimyasal bağlarını kırması ve yeni reaktif ürünler oluşturması esasına dayanan tepkimelerdir.

Kriter Kirleticilerİnsan ve çevre sağlığı üzerindeki doğrudan etkileri nedeniyle ulusal ve uluslararası kuruluşlarca sınır değerleri yasal olarak belirlenmiş altı temel hava kirletici parametredir.

Asit YağmurlarıAtmosfere salınan kükürt dioksit ve azot oksit gazlarının su buharı ile tepkimeye girerek sülfürik ve nitrik aside dönüşmesi ve yağışlarla yeryüzüne inmesi olayıdır.

Enversiyon (Sıcaklık Terselmesi)Soğuk hava tabakasının sıcak hava tabakası altında sıkışması sonucu dikey hava hareketlerinin engellenmesi ve kirleticilerin yer seviyesinde birikerek yoğunlaşması durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

1956 İkinci Londra Sisi

1952 yılındaki felaketten 4 yıl sonra Londra'da tekrarlayan ve 1000 kişinin daha ölümüne yol açan bu ikinci büyük sis vakası, İngiliz Hükümeti'ni hava kirliliğine karşı radikal yasal önlemler almaya mecbur bırakmıştır.

Anayasa'nın 56. Maddesi

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 56. maddesi, 'Herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir' ifadesiyle çevre sağlığını ve temiz havayı anayasal bir hak ve devlet-vatandaş ödevi olarak tanımlar.

Atmosferik Karbondioksit Artışı

Atmosferdeki doğal derişimi ortalama 315-360 ppm seviyelerinde olan CO2 gazı, fosil yakıt tüketimine bağlı olarak her yıl yaklaşık 1 ppm kadar artış göstermekte ve küresel ısınmayı tetiklemektedir.

OSHA Karbonmonoksit Sınır Değeri

ABD İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresi (OSHA), iş yeri iç ortam havasında çalışanların sağlığını korumak amacıyla Karbonmonoksit (CO) için 8 saatlik izin verilebilir maruziyet sınır değerini 50 ppm olarak belirlemiştir.

Radon Gazı Sınır Değeri

OSHA tarafından iç ortamlarda kanser riskini önlemek amacıyla önerilen radyoaktif Radon gazı maruziyet sınır değeri, solunan her bir litre hava için en fazla 4 piko-Curie (4 pCi/L) olarak sınırlandırılmıştır.

Tozla Mücadele Yönetmeliği Limitleri

Türkiye'de Tozla Mücadele Yönetmeliği kapsamında, mesleki maruziyette akciğer hastalıklarını önlemek için solunabilir alüminyum tozu sınırı 5 mg/m³, bakır tozu sınırı 1 mg/m³ ve kobalt tozu sınırı 0.1 mg/m³'tür.

Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Limitleri

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik uyarınca kurşun sınır değeri 0.15 mg/m³, kloroform sınırı 10 mg/m³ ve amonyak sınırı 14 mg/m³ olarak belirlenmiştir.

Kutuplardaki PCB Kirliliği

Kutuplardaki buz kütlelerinde yapılan kimyasal analizlerde, bölgede hiçbir üretim olmamasına rağmen tamamen sentetik olan poliklorlu bifenil (PCB) bileşiklerine rastlanması, kirliliğin küresel taşınımını kanıtlamıştır.

Sınavda Dikkat Et

Birincil ve ikincil kirletici ayrımına çok dikkat edin; ozon (O3) ve asit yağmurları her zaman ikincil kirleticidir çünkü atmosferdeki reaksiyonlarla oluşurlar.
PM2.5 ve PM10 arasındaki fark sınavda sıkça sorulur; PM2.5 ince partiküllerdir, alveollere ulaşıp kana karışabildiği için kardiyovasküler hastalıklara yol açar.
Karbonmonoksitin (CO) zehirleme mekanizmasını unutmayın; hemoglobin hücrelerine oksijenden daha kuvvetli bağlanarak boğulmaya neden olur.
Hava kirliliği ölçeklerinin etki alanlarını ezberleyin; yerel/bölgesel 5 km, kentsel 50 km, ulusal 50-500 km ve kıtasal 500 km üzeridir.
Azot oksitlerin (NOx) oluşum şartına dikkat edin; yakıtta azot olmasa bile yüksek sıcaklıktaki yanma havasından dolayı her zaman oluşurlar.
Hasta Bina Sendromu sorularında anahtar kelime 'bina terk edildikten sonra belirtilerin kaybolması' durumudur, bu detayı sınavda mutlaka arayın.
Yönetmeliklerin kapsamını karıştırmayın; HKDYY dış ortam hava kalitesini düzenlerken, Tozla Mücadele ve Kimyasal Maddeler yönetmelikleri iş yeri iç ortamını düzenler.