← Ünite 5
Çevre Sağlığı ve Güvenliği

Ünite 5: Çevre Sağlığı ve Güvenliği Açısından Su Kirliliğinin Etkileri

Dünya Su Rezervleri Oranı
Dünyadaki toplam 1,4 milyar km3 suyun %97,5'i tuzlu su, sadece %2,5'i tatlı sudur. Bu tatlı suyun ise yalnızca %0,3'ü insan ve ekosistem kullanımına uygundur.
Türkiye'nin Kişi Başına Su Miktarı
Türkiye'de kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarı yaklaşık 1500 m3 (bazı kaynaklarda 1300-1700 m3) olup, ülkemiz su zengini değil, su sıkıntısı çeken ülkeler arasındadır.
Küresel Su Tüketim Sektörleri
Küresel ölçekte tatlı su kaynaklarının %70'i tarımda, %19'u sanayide ve %11'i evsel tüketimde kullanılmaktadır. Türkiye'de ise tarımsal kullanım oranı %74'tür.
GEMS Su İzleme Projesi
1977 yılında UNEP ve WHO tarafından başlatılan proje kapsamında, dünya genelinde 344 istasyonda su kirliliğinin küresel bir sorun olduğunu ortaya koyan izleme çalışmaları yapılmıştır.

Anahtar Kavramlar

AntropojenikDoğada doğrudan veya dolaylı olarak insan faaliyetleri sonucunda meydana gelen etkileri, değişimleri ve kirleticileri ifade eden terimdir.
Su KirliliğiSu kaynaklarının kimyasal, fiziksel veya biyolojik özelliklerinin insan veya doğa etkisiyle bozularak canlı yaşamına zarar verecek hale gelmesidir.
ÖtrofikasyonSu ortamlarında azot ve fosfor gibi besin tuzlarının aşırı artması sonucu alglerin kontrolsüz çoğalarak sudaki oksijeni tüketmesi olayıdır.
Noktasal KirlilikKirleticilerin tek ve belirlenebilir bir kaynaktan, örneğin bir fabrikanın atık su borusundan doğrudan su kaynağına deşarj edilmesi durumudur.
Yaygın KirlilikKirleticilerin belirli tek bir noktadan değil, tarım arazilerinden süzülen ilaçlar gibi geniş alanlardan dolaylı yollarla suya karışmasıdır.
Termal KirlilikEndüstriyel tesislerin sıcak atık sularını yüzeysel sulara boşaltmasıyla su sıcaklığının artması ve çözünmüş oksijenin azalması durumudur.
Mavi Su Ayak İziBir mal veya hizmetin üretimi için tüketilen yüzey ve yer altı tatlı su kaynaklarının toplam hacmini ifade eden göstergedir.
Yeşil Su Ayak İziBir ürünün üretim sürecinde doğrudan kullanılan ve toprakta depolanan toplam yağmur suyu miktarını temsil eden bileşendir.
Gri Su Ayak İziMevcut su kalitesi standartlarına ulaşabilmek amacıyla kirlilik yükünü seyreltmek için ihtiyaç duyulan tatlı su hacmidir.
GenotoksinHücre içerisindeki DNA moleküllerine zarar vererek mutasyonlara ve kanser gibi genetik hastalıklara yol açan kimyasal maddelerdir.
NörotoksisiteKimyasal maddelerin sinir sistemi ve sinapslar üzerindeki normal iletişimi bozarak felç, kas kasılması ve depresyona yol açması durumudur.
Mavi Bebek Sendromuİçme sularındaki yüksek nitrat seviyesi nedeniyle bebeklerin kanındaki oksijen taşıma kapasitesinin azalmasıyla ortaya çıkan ölümcül tablodur.
Sınır Aşan SularBirden fazla ülkenin topraklarından geçerek akan ve paylaşımı uluslararası anlaşmazlıklara yol açabilen nehir ve akarsulardır.
SanitasyonHalk sağlığını korumak amacıyla içme suyunun temizliği, kanalizasyon ve atık suların güvenli bertarafını kapsayan hijyenik önlemler bütünüdür.
VektörPatojen mikroorganizmaları hastalıklı bir canlıdan alıp sağlıklı bir canlıya taşıyan sinek, böcek gibi aracı organizmalardır.
PestisitTarımsal üretimde zararlı organizmaları, böcekleri ve otları engellemek amacıyla kullanılan, suları kirleten kimyasal ilaçlardır.
HerbisitTarımsal alanlarda istenmeyen yabani otları yok etmek amacıyla kullanılan ve su kaynaklarına sızabilen kimyasal bileşiklerdir.
SüksesyonBir ekosistemde zaman içinde türlerin aşamalı olarak birbirinin yerini alması ve ekosistemin yapısının değişmesi sürecidir.
Asimetrik SavaşGüç dengesi eşit olmayan taraflar arasında yürütülen, su kaynakları ve barajlar gibi stratejik unsurların hedef alınabildiği çatışma türüdür.
Su GüvenliğiToplumların yaşamını sürdürebilmesi ve ekonomik kalkınması için yeterli miktar ve kalitede suya kesintisiz erişim güvencesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Isua Kayaları

Greenland'de bulunan ve dünyanın en yaşlı kayaları olarak bilinen Isua Kayaları içerisinde 3,8 milyar yıllık su izlerine rastlanmış, yaşamın suyla başladığı kanıtlanmıştır.

Lagaş ve Umma Savaşı

Günümüzden yaklaşık 5.000 yıl önce Fırat ve Dicle nehirlerinin güneyinde yer alan iki Sümer şehir devleti arasında tarihin ilk su savaşı gerçekleştirilmiştir.

1967 Arap-İsrail Savaşı

Arap Birliği'nin Ürdün (Şeria) Nehri'nin yönünü değiştirerek İsrail'e giden suyu kesme kararı alması, bu büyük askeri çatışmanın en önemli nedenlerinden biri olmuştur.

1975 Irak-Suriye Sınır Krizi

Suriye'nin Fırat Nehri sularını barajda tutarak debiyi düşürmesi üzerine Irak tarımı zarar görmüş ve iki ülke sınırlarına askeri birlikler yığarak savaşın eşiğine gelmiştir.

Marmara Denizi Ötrofikasyonu

1986-1987 yıllarında Marmara Denizi'nde yaşanan aşırı ötrofikasyon nedeniyle İzmit ve Büyükçekmece koyları kırmızı renge boyanarak büyük ekolojik zarar görmüştür.

2009 Küresel Şeker Krizi

Brezilya ve Hindistan'da yaşanan şiddetli kuraklık ve su sıkıntısı, tarımsal üretimi vurarak 2009 yılında dünya şeker fiyatlarının fahiş oranda artmasına yol açmıştır.

2010 Rusya Buğday Ambargosu

2010 yılında Rusya'da yaşanan aşırı kuraklık nedeniyle hükümet buğday ihracatını durdurmuş, bu durum küresel buğday fiyatlarında ani ve büyük bir yükselmeye neden olmuştur.

Çocuk Ölümleri İstatistiği

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, her yıl çoğunluğu küçük çocuklardan oluşan 2 ila 5 milyon insan temiz suya erişemediği için ishal ve benzeri hastalıklardan ölmektedir.

Kuveyt'in Su Fakirliği

Kişi başına düşen yıllık su miktarı 100 m3'ün altında olan Kuveyt, dünya genelinde en ciddi su fakirliği yaşayan ülkelerin başında yer almaktadır.

ABD ve Afrika Su Tüketim Tezatı

Bir ABD vatandaşı günde ortalama 500 litre su tüketirken, bazı kurak Afrika ülkelerinde kişi başına düşen günlük su miktarı hayati sınır olan 3 litreye kadar düşmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Su Kirliliği Yönetmeliği'ndeki kıta içi suların 4 sınıfını ve hangi sınıfın hangi amaçla kullanılabileceğini mutlaka ezberleyin; sınavda doğrudan sınıf tanımı sorulmaktadır.
  • Ötrofikasyon sürecinin tetikleyicisi olan azot ve fosfor elementlerini unutmayın; bu iki besin tuzunun alg patlamasına yol açtığı bilgisi sınavların favori sorusudur.
  • Bebeklerde görülen 'mavi bebek sendromu' ile 'nitrat' ilişkisini zihninize kazıyın; bu eşleşme klinik çevre sağlığı sorularında sıkça karşımıza çıkar.
  • Sınır aşan sular uyuşmazlığında hangi nehrin hangi ülkeler arasında kriz yarattığına dikkat edin; özellikle Ürdün (Şeria) Nehri ve Fırat-Dicle Havzası ülkeleri sorulmaktadır.
  • Su ayak izi türlerinin (mavi, yeşil, gri) tanımlarını karıştırmayın; yağmur suyunun yeşil, yer altı/yer üstü tatlı suyun mavi, kirlilik seyreltme suyunun gri olduğunu unutmayın.
  • Hastalık etkenlerini ve bulaşma yollarını eşleştirin; örneğin Legionella'nın solunum/klima yoluyla, Trahom'un ise göz enfeksiyonu ve sineklerle bulaştığını bilin.