Ünite 1: Makro İktisada Giriş

Makro İktisada Giriş - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 8

1929 Büyük Buhranı

1920'li yıllarda üretim ile tüketim arasındaki dengenin bozulması sonucu 1929'da patlak veren küresel ekonomik krizdir. İşsizliğin rekor düzeyde artması ve krizin kendiliğinden düzelmemesi Klasik iktisadın çökmesine ve Keynesyen Devrim'in yolunu açarak makro iktisadın doğmasına neden olmuştur.

1970'ler Petrol Krizi ve Stagflasyon

OPEC ülkelerinin 1970'lerde petrol fiyatlarını keskin bir şekilde artırması, dünya ekonomisinde yüksek enflasyon ile yüksek işsizliğin aynı anda görüldüğü stagflasyon olgusunu tetiklemiştir. Bu durum Phillips Eğrisi analizinin geçerliliğini yitirmesine ve Monetarizm ile Yeni Klasik iktisadın yükselmesine yol açmıştır.

Adam Smith'in 'Ulusların Zenginliği' (1776)

Adam Smith tarafından yayımlanan beş ciltlik bu dev eser, Klasik iktisadın temelini oluşturur ve iktisat biliminin bağımsız bir disiplin olarak kabul edilmesinde dönüm noktasıdır. Görünmez el varsayımı, işbölümü ve emek değer teorisi bu eserde detaylıca işlenmiştir.

Keynes'in 'Genel Teori' Eseri (1936)

John Maynard Keynes tarafından 1936 yılında yayımlanan 'İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi' adlı kitap, makro iktisadın ayrı bir dal olarak doğmasını sağlayan milattır. Eser, efektif talep yetersizliği kavramını ve devletin aktif maliye politikası ile müdahale zorunluluğunu savunmuştur.

Anahtar Kavramlar

Ceteris Paribusİktisadi analizlerde 'diğer her şey sabitken' anlamına gelen ve birden fazla değişkenin etkisini ayrıştırmak için kullanılan temel bir varsayım yöntemidir. Örneğin mikro ve makro analizlerde bir değişkenin etkisini incelerken diğer faktörlerin değişmediği varsayılır.

Merkantilizm1450-1776 yılları arasında geçerli olan, bir ülkenin zenginliğinin sahip olduğu kıymetli maden (altın/gümüş) stokuyla ölçüleceğini savunan iktisadi akımdır. Dış ticarette ihracatın teşvik edilip ithalatın kısıtlanmasıyla ülkeye maden girişi hedeflenmiştir.

FizyokrasiMerkantilizme tepki olarak 18. yüzyılda doğan, zenginliğin kaynağının değerli madenler değil tarımsal üretim olduğunu savunan akımdır. 'Doğal düzen düzenler' ilkesiyle devlet müdahalesine karşı çıkmışlar ve serbest ticareti savunmuşlardır.

Görünmez ElAdam Smith tarafından ortaya atılan, bireylerin kendi çıkarlarını peşinde koşarken piyasadaki fiyat mekanizması sayesinde farkında olmadan toplumun da yararını maksimum düzeyde gerçekleştirdiğini ifade eden varsayımdır.

Say YasasıFransız iktisatçı J.B. Say tarafından ortaya atılan ve 'her arz kendi talebini yaratır' şeklinde özetlenen ilkedir. Ekonominin tam istihdamda dengede olduğunu ve genel bir talep yetersizliği olmayacağını savunur.

Nominal GSYİHBir ülkenin sınırları içinde belirli bir yılda üretilen nihai mal ve hizmetlerin, üretildikleri yılın cari piyasa fiyatları üzerinden değeridir. Enflasyon etkisinden arındırılmamıştır; miktar ile cari fiyatların çarpımıyla bulunur.

Reel GSYİHBir ülke sınırları içinde belirli bir yılda üretilen nihai mal ve hizmetlerin, baz (temel) yılın sabit fiyatları üzerinden değeridir. Üretim miktarındaki gerçek değişimleri ölçmek için enflasyondan arındırılmış GSYİH ölçüsüdür.

Terkip HatasıBireysel düzeyde doğru ve geçerli olan bir davranışın, tüm ekonomi (toplum) düzeyine uyarlandığında aynı olumlu sonuçları vermeyebileceği yanılgısıdır. En klasik örneği Tasarruf Paradoksu'dur.

Tasarruf ParadoksuBireysel olarak tasarrufların artırılması kişinin servetini artırırken, tüm bireylerin tüketimi kısıp tasarrufu artırması durumunda toplam talebin düşmesiyle üretimin azalması ve toplumun fakirleşmesi durumudur.

Konjonktürel DalgalanmalarReel GSYH'nin uzun dönemli büyüme trendi etrafında periyodik olmayan, birbirini izleyen genişleme ve daralma (zirve ve dip) hareketleridir. Kısa vadeli ekonomik istikrarsızlıkları gösterir.

Phillips EğrisiNominal ücret artış oranı veya enflasyon ile işsizlik oranı arasında kısa dönemde ters yönlü (negatif) bir ilişki olduğunu gösteren analizdir. İşsizlik azaldıkça enflasyon artar.

StagflasyonBir ekonomide ekonomik durgunluk (işsizlik artışı) ile enflasyonun aynı anda birlikte görülmesi durumudur. 1970'lerdeki petrol krizleriyle ortaya çıkmış ve geleneksel Keynesyen Phillips eğrisi analizini sarsmıştır.

Monetarizm (Parasalcılık)Milton Friedman öncülüğünde gelişen, enflasyonun temel sebebinin aşırı para arzı artışı olduğunu savunan iktisadi akımdır. Maliye politikası yerine parasal istikrar kurallarını savunurlar.

Rasyonel Beklentiler Yaklaşımıİktisadi karar birimlerinin geleceğe yönelik beklentilerini oluştururken geçmişteki hatalardan ders çıkardıklarını ve mevcut tüm bilgileri akılcı biçimde kullanarak sistematik hata yapmadıklarını savunan Yeni Klasik varsayımdır.

Okun KanunuReel GSYH büyüme hızı ile işsizlik oranındaki değişme arasında ters yönlü bir ilişki olduğunu belirten kanundur. Ülkenin eşik büyüme oranını aşan her büyüme artışı işsizliği belirli oranda düşürür.

GSYH DeflatörüNominal GSYİH'nin Reel GSYİH'ye bölünmesi ve 100 ile çarpılmasıyla elde edilen, üretimin bileşimine göre sepet içeriği her yıl değişebilen ve ithal ürünleri kapsamayan geniş kapsamlı bir fiyat endeksidir.

Anayasal İktisatSiyasi otoritelerin (hükümetlerin) bütçe açığı, vergi ve kamu harcamaları gibi ekonomik konulardaki yetki ve güçlerinin kötüye kullanılmasını ve popülist politikalar üretilmesini önlemek amacıyla anayasal kurallarla sınırlandırılmasını savunan akımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

TCMB 2020-I Enflasyon Raporu

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Başkanı Uysal tarafından sunulan 2020-I Enflasyon Raporu bilgilendirme toplantısında, yıl sonu enflasyon tahmininin %8,2 olarak korunduğu ve 2021 sonunda %5,4'e gerileyeceğinin öngörüldüğü kamuoyuna duyurulmuştur.

Dr. Quesnay'in 'Ekonomik Tablo'su

Fizyokrasi akımının lideri Dr. Quesnay tarafından yayınlanan bu eserde, tarımsal üretim insan vücudundaki kana benzetilmiş ve ekonomideki diğer tüm sektörlerin tarım sektöründen beslendiği, tek vergi alınması gereken kesimin tarım olduğu savunulmuştur.

IS-LM Analizinin Geliştirilmesi

Keynesyen iktisadın sadece mal piyasasına odaklanmasını eleştiren John Hicks ve Alvin Hansen tarafından geliştirilen IS-LM modeli, mal, para ve tahvil piyasalarını eş anlı olarak makroekonomik dengede birleştiren analitik bir çerçeve sunmuştur.

Milton Friedman ve Monetarist Nobel Başarısı

Chicago Üniversitesi'nden Monetarist akımın lideri Milton Friedman, parasal tarih ve analiz alanındaki katkılarıyla 1976 yılında Nobel Ekonomi Ödülü'nü kazanmıştır. Friedman enflasyonun her zaman ve her yerde parasal bir olgu olduğunu savunmuştur.

Reaganomics ve Thatcherism (Arz Yanlı İktisat)

1980'li yıllarda ABD Başkanı Ronald Reagan ve İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher tarafından uygulanan arz yanlı iktisat politikalarıdır. Vergi oranlarının indirilmesinin yatırımları ve toplam arzı artırarak (Laffer Etkisi) ekonomik sorunları çözeceğini savunmuşlardır.

Arthur Okun ve Büyüme-İşsizlik İlişkisi

İktisatçı Arthur Okun, reel GSYH büyüme hızı ile işsizlik oranındaki değişmeler arasındaki ampirik ilişkiyi incelemiştir. Formüle ettiği Okun Kanunu ile eşik büyüme oranını aşan her büyüme artışının işsizliği belirli bir yüzde oranında azalttığını kanıtlamıştır.

Lucas Kritiği

Robert Lucas tarafından 1976 yılında geliştirilen kritiktir. Hükümetlerin yeni bir politika uygularken, bireylerin beklentilerinin de değişeceğini hesaba katmadan geçmiş ilişkilerin aynen süreceği varsayımıyla tahmin yapmasının anlamsız olduğunu, makro modellerin mikro temellere dayanması gerektiğini savunmuştur.

Sargent ve Wallace'ın 'Hoş Olmayan Monetarist Aritmetiği'

Thomas Sargent ve Neil Wallace tarafından geliştirilen bu kavram, bütçe açığının borçlanmayla finanse edilmesinin gelecekte borç sürdürülemezliğinden ötürü mecburen para basılmasına yol açacağını ve enflasyonun borçlanma durumunda bile sürekli artacağını savunmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Klasik İktisat ile Keynesyen İktisat'ın arz ve talep odaklı olma farkını karıştırmayın; Klasikler ekonomiyi arz cephesinden (Say Yasası), Keynes ise talep cephesinden ele alır.
Nominal GSYİH cari yıl fiyatlarıyla, Reel GSYİH ise baz (temel) yıl fiyatlarıyla hesaplanır; sınavda hesaplama sorularında bu detaya dikkat edin.
İşsizliğin 'karşı yönlü devrevi değişken' (ekonomi büyürken azalan), enflasyonun ise 'aynı yönlü devrevi değişken' olduğunu unutmayın.
Merkantilizmin değerli maden biriktirme (ithalat kısıtlaması) ile Fizyokrasi'nin tarımsal üretim ve serbest ticaret ('bırakınız yapsınlar') ilkelerini birbirine karıştırmayın.
Milton Friedman'ın Monetarizminin enflasyonu parasal bir olgu olarak gördüğünü, Keynesyenlerin ise talep yetersizliği odaklı olduğunu daima akılda tutun.
Tasarruf Paradoksu'nun 'Terkip Hatası'na örnek oluşturduğunu, bireysel tasarrufun bireye yararken toplumu fakirleştirebileceğini unutmayın.