İnfografik
← Ünite 4
Kamu Yönetimi

Ünite 4: Bürokrasi

Bürokrasi - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 94
Vincent de Gournay ve Bürokrasi
18. yüzyıl Fransız devlet adamı ve düşünürü Vincent de Gournay (1712-1759), 'memurlar tarafından yönetim' anlamında bürokrasi kavramını literatüre kazandırmıştır. Demokrasi, aristokrasi ve monarşiye dördüncü bir yönetim şekli ekleyen Gournay, bu terimi daha çok olumsuz anlamda kullanmıştır.
Robert Michels ve Oligarşinin Tunç Kanunu
Alman asıllı İtalyan sosyolog Robert Michels, 1911 yılında Almanya'daki sosyalist partiler ve işçi sendikaları üzerindeki araştırmalarına dayanarak 'Oligarşinin Tunç Kanunu'nu geliştirmiştir. Bu teoriye göre büyük ölçekli tüm örgütler, resmen demokratik olsalar bile kaçınılmaz olarak oligarşik bir yapıya bürünürler.
Max Weber’in Patrimonyal Bürokrasi Örnekleri
Max Weber, kölelik sistemine dayanan, hür olmayan memurların çalıştığı ve resmi ile özel işlerin birbirine karıştığı patrimonyal bürokrasiye tarihsel örnekler vermiştir. Weber bu bağlamda Roma İmparatorluğu, Eski Mısır ve Bizans İmparatorluğunu geleneksel bürokrasinin tipik örnekleri olarak göstermiştir.
Ömer Dinçer Dönemi Bürokrasi Reformu
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Ömer Dinçer döneminde yapılan düzenlemelerle 421 belge işlemden kaldırılmış, 215 hizmette noter onayı bitirilmiştir. Bu reform sayesinde yılda 1 milyar 13 milyon TL tasarruf sağlanması ve 12 bin 489 ağacın kesilmekten kurtulması hedeflenmiştir.

Anahtar Kavramlar

BürokrasiKlasik devlet kurumlarını ve memurlar tarafından yürütülen yönetim biçimini ifade eden kavramdır. Metinde Vincent de Gournay tarafından 18. yüzyılda 'memurlar tarafından yönetim' anlamında dördüncü bir yönetim şekli olarak kullanıldığı belirtilmiştir.
Oligarşinin Tunç KanunuRobert Michels tarafından geliştirilen ve modern büyük ölçekli örgütlerin, niyetleri ne olursa olsun kaçınılmaz olarak oligarşik özellikler gösterdiğini savunan teoridir. Örgüt liderlerinin zamanla profesyonel bir elit gruba dönüşerek iktidarı ellerinde tutma eğilimini açıklar.
İdeal Tip BürokrasiMax Weber'in bürokratik örgütlerin yapısını analiz etmek için geliştirdiği zihni bir kalıp çerçevedir. Arzulanan veya iyi anlamında değil, mevcut örgütlerin ne ölçüde bürokratik olduğunu ölçmek için kullanılan metodolojik bir araçtır.
Patrimonyal BürokrasiKölelik sisteminin yaygın olduğu dönemlerde görülen, sözleşme yerine hür olmayan memurlara ve geleneksel yöneticilere dayanan bürokrasi türüdür. Roma İmparatorluğu ve Eski Mısır örneklerinde olduğu gibi, resmi işlerle özel işlerin birbirine karıştığı istikrarsız bir yapıdır.
Yasal-Rasyonel BürokrasiMax Weber'in tanımladığı modern örgüt modeli olup, gayrişahsi yasalara, kurallara ve uzmanlığa dayanan bürokrasi biçimidir. Memurun sadakati kişiye değil, yazılı kurallarla belirlenmiş makama veya görevedir.
TeknokrasiUzmanlığın gelişmesi, yönetim işlerinin teknik nitelik kazanması ve kararlarda siyasetçiler yerine uzmanların (teknokratların) ağırlıkta olduğu yönetim olgusudur. Örgütlerin karar alma süreçlerinde bilimsel ve teknik verilere dayandığı sistemi ifade eder.
Tekno-BürokratÜst düzey kamu görevlerinde bulunan, kıdemli yöneticiliğinin yanında teknik ve uzmanlık özellikleri ağır basan kamu yöneticisini tanımlayan kavramdır. Hem bürokratlık hem de teknokratlık özelliklerini aynı anda taşır.
Yeni Kamu Yönetimi1970'lerin sonunda ortaya çıkan ve Weber'in katı, kurallara bağlı, merkeziyetçi ve kırtasiyeci bürokrasi modelini eleştiren yönetim anlayışıdır. Prosedürler yerine sonuç odaklılığı, esnekliği, şeffaflığı ve piyasa tipi mekanizmaları savunur.
Takdir YetkisiKamu politikalarının uygulanması aşamasında idari ayrıntıların ve kararların memurlara bırakılmasıyla ortaya çıkan geniş ihtiyat payıdır. Bürokratların yasal sınırlar içinde karar alırken sahip oldukları esneklik alanını gösterir.
Karşı BürokrasiSiyasi liderlerin, bürokrasinin bilgi ve uzmanlık tekelini kırabilmek için kendi bünyelerinde oluşturdukları danışman, müşavir ve uzman personel kadrolarıdır. Başkanlık ofislerinde veya bakanlıklarda siyasilere politika desteği sağlar.
SiyasallaştırmaÜst düzey bürokratların hükümet politikalarına yakın olan kişiler arasından siyasi atamalarla seçilmesidir. ABD'deki 'spoils (yağma) sistemi' bunun en bilinen örneği olup, liyakat yerine siyasi sadakati esas alır.
Merkezî YönetimÜlkedeki temel ve genel hizmetleri yürüten bakanlıklar ile bunlara bağlı kuruluşların merkez ve taşra teşkilatlarından oluşan, başkent ve taşra olmak üzere iki kademeli idari yapıdır.
Genel BütçeDevlet tüzel kişiliğine dahil olan kamu idarelerinin (TBMM, Cumhurbaşkanlığı, yargı organları, bakanlıklar ve bağlı kuruluşlar) bütçelerini kapsayan bütçe türüdür.
Özel BütçeBir bakanlığa bağlı veya ilgili olarak belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere kurulan, gelir tahsis edilen ve çalışma esasları özel kanunla düzenlenen kamu idarelerinin (YÖK, üniversiteler) bütçesidir.
KooptasyonÖrgüt liderlerinin pozisyonlarını koruyamayacaklarını anladıklarında, kendilerinden sonra gelecek olanları kendi belirledikleri kişilerden seçme yöntemidir. Michels'in oligarşik yapıyı açıklarken kullandığı bir kavramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'de Yıllık Belge Talebi İstatistikleri

Hayatın İçinden metninde yer alan bilgilere göre, Türkiye'de yılda 15 milyon sabıka kaydı ve 38 milyon nüfus kaydı örneği talep edilmekteydi. Yapılan yeni düzenlemelerle vatandaşlardan bu belgelerin istenmesi kaldırılarak kurumlar arası elektronik paylaşıma geçilmiştir.

2017 Anayasa Değişikliği ve Yürütme

21 Ocak 2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanun'un 16 Nisan 2017'de halk oylamasında kabul edilmesiyle Türkiye parlamenter sistemden başkanlık sistemine geçmiştir. Bu değişiklikle Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu'ndan oluşan ikili (düalist) yürütme yapısı kaldırılarak tekçi yürütme sistemine geçilmiştir.

5018 Sayılı Kanun ve Kamu Yönetimi Tasnifi

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, kamu kurumlarını bütçelerine göre sınıflandırmıştır. Buna göre kamu yönetimi örgütü 'Genel Yönetim' adıyla Merkezî Yönetim, Sosyal Güvenlik Kurumları ve Mahalli İdareler olmak üzere üç ana gruba ayrılmıştır.

ABD'de Spoils (Yağma) Sistemi

Siyasallaştırma yönteminin en bilinen uygulaması ABD'de görülen 'spoils (yağma) sistemi'dir. Yeni bir ABD başkanı göreve geldiğinde, liyakatten ziyade siyasi sadakate dayanarak yaklaşık 3000 üst düzey yönetici kadrosunu siyasi atamalarla değiştirmektedir.

John Stuart Mill’in Liberal Bürokrasi Görüşü

İngiliz düşünür John Stuart Mill (1806-1873), devletin yetkilerinin artmasının bireysel özgürlüklerin zararına olduğunu savunmuştur. Mill, devlet dairelerinin en kabiliyetli insanları istihdam etmesi durumunda ulusun yeteneklerinin geniş bir memur sınıfı içinde tekelleşeceği uyarısında bulunmuştur.

Ludwig von Mises’in Totalitarizm Tanımı

Avusturya asıllı iktisatçı Ludwig von Mises (1881-1973), devletin faaliyet alanının genişlemesini, ekonomik hayatta özel işletmelerin yerine devlet teşebbüsünün ikame edilmesini 'totalitarizm' olarak nitelendirmiştir. Mises, bürokrasiyi sadece kurallara uyulduğu ölçüde demokrasi için kabul edilebilir bulmuştur.

Albrow’un Bürokrasiye İlişkin Yedi Anlamı

Martin Albrow, 1970 yılındaki çalışmasında bürokrasi kavramının karmaşık yapısını açıklamak için yedi farklı anlam belirlemiştir. Bunlar rasyonel örgüt, örgütsel verimsizlik, memurlar tarafından yönetim, kamu yönetimi, memurlar düzeni, örgüt ve modern toplumdur.

Sınavda Dikkat Et

  • Vincent de Gournay'in bürokrasiyi 'memurlar tarafından yönetim' olarak tanımlayan ilk kişi olduğunu ve terime olumsuz anlam yüklediğini unutmayın.
  • Max Weber'in 'ideal tip' kavramının 'arzulanan/iyi' anlamına gelmediğini, sadece analitik bir kalıp çerçeve olduğunu kesinlikle aklınızda tutun.
  • Karl Marx'ın bürokrasiyi genel çıkarları değil, kapitalist sistemde burjuva sınıfının egemenliğini koruyan bir araç olarak gördüğünü karıştırmayın.
  • Robert Michels'in 'Oligarşinin Tunç Kanunu'nun büyük ölçekli tüm örgütlerin kaçınılmaz olarak oligarşikleştiğini savunduğunu unutmayın.
  • Weber'in patrimonyal bürokrasi (kölelik, hür olmayan memur, Roma/Mısır) ile yasal-rasyonel bürokrasi (modern, sözleşmeli, kurallı) arasındaki farkı iyi kavrayın.
  • Bürokrasinin üç temel işlevinin sevk ve idare, politika hazırlama ve istikrar/süreklilik sağlama olduğunu, vergi koyma veya bütçe yapma yetkisinin ise siyasi kurumlara ait olduğunu karıştırmayın.
  • 2017 Anayasa değişikliği ile Türk kamu yönetiminde düalist yürütmeden tekçi yürütme sistemine (başkanlık sistemi) geçildiğini sınavda dikkate alın.