İnfografik
← Ünite 8
Siyasi Tarih

Ünite 8: Soğuk Savaş Sonrasında Dünya (1991-2003)

1992 ABD Başkanlık Seçimleri
Soğuk Savaş'ı kazanan ve Körfez Savaşı'nda büyük başarı elde eden Cumhuriyetçi Başkan George H. W. Bush, ülkedeki ekonomik durgunluk nedeniyle Demokrat aday Bill Clinton karşısında seçimi kaybetmiştir.
1995 AB Genişlemesi
Soğuk Savaş döneminde tarafsızlık politikası izleyen Avusturya, Finlandiya ve İsveç, Sovyet tehdidinin ortadan kalkmasıyla 1995 yılında resmen Avrupa Birliği üyesi olmuşlardır.
START II Antlaşması
1993 yılında ABD ile Rusya arasında stratejik nükleer füzelerin azaltılması amacıyla imzalanmış, ancak Rusya tarafından NATO'nun genişlemesi ve Kosova müdahalesine tepki olarak 2000 yılına kadar onaylanmamıştır.
Tiananmen Meydanı Olayları
1989 yılında Çin'de öğrencilerin öncülüğünde başlayan demokrasi ve özgürlük talepli gösteriler, Çin ordusu tarafından askeri güç kullanılarak kanlı bir şekilde bastırılmıştır.

Anahtar Kavramlar

Yeni Dünya DüzeniSovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından ABD öncülüğünde kurulan, serbest piyasa ekonomisi, liberal demokrasi ve insan hakları değerlerine dayandığı iddia edilen tek kutuplu uluslararası sistemi ifade eder.
Haydut DevletTerörü desteklediği, kitle imha silahlarına sahip olduğu ve kendi halkına zulmederek dünya barışı için tehdit oluşturduğu iddia edilen Küba, Kuzey Kore, İran, Irak gibi ülkeleri tanımlamak için ABD tarafından kullanılan siyasi terimdir.
Başarısız DevletMerkezi devlet otoritesinin tamamen ortadan kalkması nedeniyle kendi topraklarında asayiş, güvenlik, beslenme ve sağlık gibi temel hizmetleri sunamayan, genellikle insani krizlerin yaşandığı Somali gibi ülkeleri ifade eder.
Kyoto ProtokolüKüresel ısınma ve iklim değişikliğiyle mücadele amacıyla 1997'de imzalanan, sanayileşmiş ülkelerin sera etkisi yaratan karbondioksit gazı salınımlarını sınırlandırmasını öngören uluslararası çevre anlaşmasıdır.
Maastricht AntlaşmasıŞubat 1992'de imzalanan, Avrupa Topluluğu'nu resmen Avrupa Birliği'ne dönüştüren, ortak dış politika, savunma ve adalet alanlarında uluslarüstü karar alma mekanizmalarını kuran kurucu antlaşmadır.
Kopenhag Kriterleri1993 yılında AB'ye üye olmak isteyen aday ülkeler için belirlenen; işleyen bir piyasa ekonomisine, demokrasiye, hukukun üstünlüğüne ve insan haklarına saygılı bir siyasi rejime sahip olmayı şart koşan standartlardır.
Şok TerapiSovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Rusya'da Boris Yeltsin ve IMF tarafından uygulanan, devlet işletmelerinin hızla özelleştirilmesini ve fiyat serbestisini öngören radikal ekonomik geçiş programıdır.
Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)Aralık 1991'de Rusya, Ukrayna ve Belarus öncülüğünde kurulan ve eski Sovyet cumhuriyetlerinin büyük kısmını bir araya getiren gevşek bölgesel iş birliği örgütüdür.
Washington Oydaşması1980'lerden itibaren ABD ve IMF tarafından Latin Amerika ülkelerine dayatılan, kamu harcamalarının kısılmasını, özelleştirmeleri ve piyasaların dış sermayeye açılmasını öngören neoliberal ekonomik reçeteler bütünüdür.
ApartheidGüney Afrika Cumhuriyeti'nde 1948-1994 yılları arasında beyaz azınlık hükümeti tarafından uygulanan, siyahileri ve diğer etnik grupları yasal olarak ayrımcılığa tabi tutan ırkçı devlet rejimidir.
Dayton Barış AnlaşmasıBosna Savaşı'nı sona erdirmek amacıyla Kasım 1995'te ABD'de müzakere edilen ve Bosna-Hersek'i iki özerk yapıya (Bosna-Hersek Federasyonu ve Sırp Cumhuriyeti) bölen barış antlaşmasıdır.
Minsk GrubuDağlık Karabağ sorununa barışçıl bir çözüm bulmak amacıyla AGİT bünyesinde ABD, Rusya ve Fransa eş başkanlığında kurulan, Türkiye'nin de üyesi olduğu uluslararası arabuluculuk grubudur.
Oslo AnlaşmasıEylül 1993'te İsrail ve Filistin Kurtuluş Örgütü arasında imzalanan, tarafların birbirini resmen tanımasını ve Batı Şeria ile Gazze'de özerk bir Filistin yönetiminin kurulmasını sağlayan tarihi belgedir.
Hamas1987 yılındaki Birinci İntifada sırasında kurulan, Filistin'i İsrail işgalinden kurtarmayı amaçlayan ve 1990'lardan itibaren Filistin siyasetinde etkinliğini artıran İslami Direniş Hareketi'dir.
Çifte Çevreleme1990'lı yıllarda ABD'nin Orta Doğu'da bölgesel tehdit olarak gördüğü İran ve Irak rejimlerini aynı anda ekonomik yaptırımlar ve askeri abluka ile izole etmeyi amaçlayan dış politika stratejisidir.
Bush Doktrini11 Eylül saldırılarından sonra ABD'nin benimsediği, ulusal güvenliğe yönelik olası tehditleri henüz gerçekleşmeden askeri güç kullanarak yok etmeyi öngören 'önalıcı müdahale' stratejisidir.
ISAFAralık 2001'de BM Güvenlik Konseyi kararıyla kurulan, Afganistan'da güvenliği sağlamak ve yeni devlet kurumlarını eğitmekle görevli NATO komutasındaki Uluslararası Güvenlik Yardım Gücü'dir.

Diğer Önemli Bilgiler

Nelson Mandela'nın Tarihi Seçimi

Güney Afrika Cumhuriyeti'nde apartheid rejiminin yıkılmasının ardından yapılan ilk demokratik seçimlerde, 27 yıl hapis yatan Nelson Mandela 1994 yılında ülkenin ilk siyahi devlet başkanı seçilmiştir.

688 Sayılı BMGK Kararı

29 Kasım 1990'da alınan bu kararla, Irak'a Kuveyt'ten çekilmesi için 15 Ocak 1991'e kadar süre tanınmış, aksi takdirde koalisyon güçlerine askeri zorlama yetkisi verilmiştir.

Srebrenitsa Katliamı

Temmuz 1995'te Bosna Savaşı sırasında, BM tarafından güvenli bölge ilan edilen Srebrenitsa kentinde, General Ratko Mladiç komutasındaki Sırp güçleri 8 binden fazla Boşnak erkeği katletmiştir.

Umut Harekatı (UNITAF)

Aralık 1992'de Somali'deki iç savaş ve açlık felaketine müdahale etmek amacıyla ABD öncülüğünde başlatılan ve Türkiye'nin de askeri katkı sağladığı insani barış gücü operasyonudur.

Hocalı Katliamı

Dağlık Karabağ Savaşı sırasında Ermeni güçlerinin Azerbaycan'ın Hocalı kasabasında sivil Azeri nüfusa yönelik gerçekleştirdiği, yüzlerce sivilin hayatını kaybettiği kitlesel katliamdır.

İzak Rabin Suikastı

Oslo Barış Anlaşması'na imza atarak Filistin ile barış sürecini başlatan İsrail Başbakanı İzak Rabin, Kasım 1995'te aşırı sağcı köktendinci bir İsrailli tarafından öldürülmüştür.

11 Eylül Saldırılarının Bilançosu

11 Eylül 2001'de El-Kaide militanlarının kaçırdığı uçaklarla New York ve Washington'da gerçekleştirdiği intihar saldırılarında toplam 2.977 sivil hayatını kaybetmiştir.

Irak'a Özgürlük Operasyonu

20 Mart 2003'te ABD ve İngiltere öncülüğündeki koalisyon güçlerinin, BM Güvenlik Konseyi kararı olmaksızın Irak'ı işgal etmek amacıyla başlattığı askeri harekattır.

Sınavda Dikkat Et

  • Maastricht Antlaşması'nın 'Avrupa Birliği' ismini resmen başlatan ve uluslarüstü yapıyı kuran antlaşma olduğunu unutma; sınavlarda kurucu antlaşmalar sıkça sorulur.
  • Kopenhag Kriterleri'nin aday ülkeler için demokrasi, insan hakları ve piyasa ekonomisi şartı koştuğunu bil; bu kriterler AB genişleme politikasının temelidir.
  • Dayton Barış Anlaşması'nın Bosna Savaşı'nı bitiren anlaşma olduğunu ve Bosna'yı iki özerk yapıya böldüğünü aklında tut; Balkanlar krizlerinde en kritik belgedir.
  • Somali müdahalesinin (UNITAF/UNOSOM) uluslararası ilişkilerde 'başarısız devlet' kavramının ilk askeri uygulama alanı olduğunu unutma.
  • Bush Doktrini ve 'önalıcı müdahale' (pre-emptive strike) kavramlarının 11 Eylül saldırıları sonrasındaki ABD dış politikasını tanımladığını mutlaka öğren.
  • Kyoto Protokolü'nün sera gazı salınımlarını 1990 yılı değerlerinde sabitlemeyi amaçlayan bir çevre anlaşması olduğunu ve ABD'nin bundan çekildiğini bil.