Ünite 8: Soğuk Savaş Sonrasında Dünya (1991-2003) — Önemli Kavramlar

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından ABD öncülüğünde kurulan, serbest piyasa ekonomisi, liberal demokrasi ve insan hakları değerlerine dayandığı iddia edilen tek kutuplu uluslararası sistemi ifade eder.

Terörü desteklediği, kitle imha silahlarına sahip olduğu ve kendi halkına zulmederek dünya barışı için tehdit oluşturduğu iddia edilen Küba, Kuzey Kore, İran, Irak gibi ülkeleri tanımlamak için ABD tarafından kullanılan siyasi terimdir.

Merkezi devlet otoritesinin tamamen ortadan kalkması nedeniyle kendi topraklarında asayiş, güvenlik, beslenme ve sağlık gibi temel hizmetleri sunamayan, genellikle insani krizlerin yaşandığı Somali gibi ülkeleri ifade eder.

Küresel ısınma ve iklim değişikliğiyle mücadele amacıyla 1997'de imzalanan, sanayileşmiş ülkelerin sera etkisi yaratan karbondioksit gazı salınımlarını sınırlandırmasını öngören uluslararası çevre anlaşmasıdır.

Şubat 1992'de imzalanan, Avrupa Topluluğu'nu resmen Avrupa Birliği'ne dönüştüren, ortak dış politika, savunma ve adalet alanlarında uluslarüstü karar alma mekanizmalarını kuran kurucu antlaşmadır.

1993 yılında AB'ye üye olmak isteyen aday ülkeler için belirlenen; işleyen bir piyasa ekonomisine, demokrasiye, hukukun üstünlüğüne ve insan haklarına saygılı bir siyasi rejime sahip olmayı şart koşan standartlardır.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Rusya'da Boris Yeltsin ve IMF tarafından uygulanan, devlet işletmelerinin hızla özelleştirilmesini ve fiyat serbestisini öngören radikal ekonomik geçiş programıdır.

Aralık 1991'de Rusya, Ukrayna ve Belarus öncülüğünde kurulan ve eski Sovyet cumhuriyetlerinin büyük kısmını bir araya getiren gevşek bölgesel iş birliği örgütüdür.

1980'lerden itibaren ABD ve IMF tarafından Latin Amerika ülkelerine dayatılan, kamu harcamalarının kısılmasını, özelleştirmeleri ve piyasaların dış sermayeye açılmasını öngören neoliberal ekonomik reçeteler bütünüdür.

Güney Afrika Cumhuriyeti'nde 1948-1994 yılları arasında beyaz azınlık hükümeti tarafından uygulanan, siyahileri ve diğer etnik grupları yasal olarak ayrımcılığa tabi tutan ırkçı devlet rejimidir.

Bosna Savaşı'nı sona erdirmek amacıyla Kasım 1995'te ABD'de müzakere edilen ve Bosna-Hersek'i iki özerk yapıya (Bosna-Hersek Federasyonu ve Sırp Cumhuriyeti) bölen barış antlaşmasıdır.

Dağlık Karabağ sorununa barışçıl bir çözüm bulmak amacıyla AGİT bünyesinde ABD, Rusya ve Fransa eş başkanlığında kurulan, Türkiye'nin de üyesi olduğu uluslararası arabuluculuk grubudur.

Eylül 1993'te İsrail ve Filistin Kurtuluş Örgütü arasında imzalanan, tarafların birbirini resmen tanımasını ve Batı Şeria ile Gazze'de özerk bir Filistin yönetiminin kurulmasını sağlayan tarihi belgedir.

1987 yılındaki Birinci İntifada sırasında kurulan, Filistin'i İsrail işgalinden kurtarmayı amaçlayan ve 1990'lardan itibaren Filistin siyasetinde etkinliğini artıran İslami Direniş Hareketi'dir.

1990'lı yıllarda ABD'nin Orta Doğu'da bölgesel tehdit olarak gördüğü İran ve Irak rejimlerini aynı anda ekonomik yaptırımlar ve askeri abluka ile izole etmeyi amaçlayan dış politika stratejisidir.

11 Eylül saldırılarından sonra ABD'nin benimsediği, ulusal güvenliğe yönelik olası tehditleri henüz gerçekleşmeden askeri güç kullanarak yok etmeyi öngören 'önalıcı müdahale' stratejisidir.

Aralık 2001'de BM Güvenlik Konseyi kararıyla kurulan, Afganistan'da güvenliği sağlamak ve yeni devlet kurumlarını eğitmekle görevli NATO komutasındaki Uluslararası Güvenlik Yardım Gücü'dir.