Ünite 2: Maddi ve Maddi Olmayan Duran Varlıklar

Vergi Usul Kanunu Madde 272

VUK Md. 272'ye göre, yapılan bir harcama duran varlığın verimini, hizmet süresini veya değerini artırıyorsa ya da yeni bir ekleme yapılıyorsa maliyete ilave edilerek aktifleştirilmelidir. Ancak normal bakım, onarım, boyama ve temizleme gibi mevcut durumu koruma amaçlı harcamalar doğrudan dönem gideri yazılır.

Vergi Usul Kanunu Madde 328

VUK Md. 328 hükmüne göre, duran varlığın yenilenmesinin zaruri bulunması hâlinde satıştan elde edilen kâr, yenileme giderlerini karşılamak üzere pasifte geçici bir hesapta (549 Özel Fonlar) üç yıl süreyle tutulabilir. Bu süre içinde yeni varlık alınmazsa üçüncü yılın vergi matrahına eklenir.

Türkiye Muhasebe Standartlarında Borçlanma Maliyetleri

Vergi mevzuatımız duran varlık ediniminde kullanılan kredilerin faiz ve kur farklarının ilk döneme kadar maliyete eklenmesine izin verirken, TMS 23 Borçlanma Maliyetleri Standardına göre maddi ve maddi olmayan duran varlık alımı ile ilgili borçlanma maliyetlerinin elde etme maliyeti içinde yer almasına izin verilmez.

KOBİ TFRS ve Tam Set TMS Arasındaki Şerefiye Farkı

Tam set TMS/TFRS uygulayan işletmeler şerefiye için amortisman kaydı yapmazlar, bunun yerine yalnızca değer düşüklüğü karşılığı kaydı yaparlar. Buna karşın KOBİ TFRS'yi uygulayan küçük ve orta ölçekli işletmeler şerefiye için standartlara uygun şekilde amortisman kaydı yapmak zorundadır.

Anahtar Kavramlar

Maddi Olmayan Duran VarlıkFiziksel niteliği olmayan, bir yıldan uzun süre işletmenin kâr elde etmesine katkı sağlayan, tanımlanabilir ve maliyeti ölçülebilir varlıklardır. Örneğin, bir işletmenin yasal koruma altında satın aldığı ticari marka veya yazılım programları bu kapsamdadır.

Şerefiye (Peştamallık)Bir işletme devralınırken katlanılan maliyet ile söz konusu işletmenin rayiç bedelle hesaplanan net varlıklarının değeri arasındaki olumlu farktır. İşletme içinde yaratılan şerefiye muhasebeleştirilmez, sadece dışarıdan devralınma durumunda bedeli ödenmişse aktifleştirilir.

Yatırım Amaçlı GayrimenkulSahibi tarafından kira geliri veya sermaye kazancı ya da her ikisini birden elde etmek amacıyla elde tutulan gayrimenkullerdir. Türkiye Muhasebe Standartlarına göre bu varlıkların normal maddi duran varlıklardan ayrı olarak raporlanması zorunludur.

Birikmiş Amortismanlar HesabıMaddi ve maddi olmayan duran varlık bedellerinin ekonomik ömür içinde yok edilmesini sağlamak amacıyla kullanılan düzenleyici bir hesaptır. Bilançonun aktifinde ilgili duran varlık hesabının altında eksi (-) olarak yer alır.

Yapılmakta Olan Yatırımlar Hesabıİşletmede yapımı süren ve tamamlandığında ilgili duran varlık hesabına aktarılacak olan her türlü madde, malzeme, işçilik ve genel gider harcamalarının izlendiği hesaptır. Yatırım tamamlandığında ilgili duran varlık hesabına devredilerek kapatılır.

Özel Maliyetler HesabıKiralanan gayrimenkullerin geliştirilmesi veya ekonomik değerinin artırılması amacıyla yapılan ve kira süresi sonunda mal sahibine bırakılacak olan harcamaların izlendiği 26. gruptaki maddi olmayan duran varlık hesabıdır.

Özel Tükenmeye Tabi VarlıklarBelirli bir maden yatağı gibi maddi varlıkla çok yakından ilgili bulunan ve tamamen tüketime tabi olan varlıklar için yapılan, üretim çalışmalarının yoğunluğu ile sınırlı ömre sahip harcamaları kapsayan varlık grubudur.

Net Defter DeğeriTekdüzen Hesap Planına göre bir varlığın maliyet değerinden, o ana kadar ayrılmış olan birikmiş amortismanların düşülmesi sonucunda kalan net tutardır. Satış kâr veya zararı bu değer üzerinden hesaplanır.

Yenileme FonuMaddi duran varlıkların yenilenmesi amacıyla satılmasından elde edilen kârın, vergi matrahına eklenmeyerek öz kaynaklarda '549 Özel Fonlar' hesabında üç yıl süreyle tutulmasına olanak tanıyan yasal bir uygulamadır.

Normal Amortisman YöntemiVergi Usul Kanunu'na göre uygulanan eşit paylı amortisman yöntemidir. Duran varlıkların yararlı ömürleri içinde Hazine ve Maliye Bakanlığı'nca belirlenen oranlar dikkate alınarak her yıl eşit tutarlarda itfa edilmesini sağlar.

Franchise (İsim Hakkı)Bir işletmenin belirli bir yerleşim alanında belirli bir markayı veya fast-food restoranını işletme hakkının özel bir lisans anlaşmasıyla verilmesi durumudur. Gelecekte ekonomik fayda sağladığı için maddi olmayan duran varlık olarak aktifleştirilir.

Arama Giderleri HesabıBir maden yatağının işletmeye elverişli olup olmadığını belirlemek ve petrol araştırmaları amacıyla arazinin yerden/havadan incelenmesi ve sondaj çalışmaları için yapılan harcamaların izlendiği özel tükenmeye tabi varlık hesabıdır.

Ertelenen Ticari Borçlar Vade FarkıTMS'ye göre vadeli duran varlık alımlarında varlığın peşin değer ile aktifleştirilmesi ve toplam vade farkının izlenmesi için kullanılan negatif pasif karakterli borç düzenleme hesabıdır.

Kalıntı Değer (Hurda Değer)Bir duran varlığın yararlı ömrünün sonunda hurda olarak elden çıkarılması durumunda elde edilmesi beklenen tahmini tutardır. Normal amortisman hesaplanmasında VUK'a göre kalıntı değer dikkate alınmaz.

Aktivasyon (Aktifleştirme)İşletme tarafından yapılan bir harcamanın veya iktisadi kıymetin, gelecek dönemlerde ekonomik fayda sağlayacağı gerekçesiyle gider yazılmayıp bilanço aktifindeki ilgili duran varlık hesabına borç kaydedilerek kaydedilmesi sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Kurumlar Vergisi Kanunu ve AR-GE Harcamaları

Türkiye'de Kurumlar Vergisi Kanunu'na göre işletmeler AR-GE faaliyetleri kapsamında yaptıkları harcamaların %40'ını vergi matrahından indirebilirler. Bu vergi avantajı nedeniyle işletmeler genellikle araştırma ve geliştirme harcamalarını ayrıştırmadan doğrudan gider kaydetmeyi tercih etmektedirler.

Tekdüzen Hesap Planında 25. ve 26. Grup Ayrımı

Tekdüzen Muhasebe Sisteminde arazi, bina, tesis, makine, taşıt ve demirbaş gibi fiziksel varlıklar 25. grupta (Maddi Duran Varlıklar) izlenirken; haklar, şerefiye, araştırma-geliştirme ve özel maliyetler gibi gayri maddi unsurlar 26. grupta (Maddi Olmayan Duran Varlıklar) takip edilir.

Özel Maliyetlerin İtfa Süresi Sınırı

Kiralanan gayrimenkullerin geliştirilmesi veya ekonomik değerinin artırılması için kiracı tarafından yapılan ve sözleşme sonunda mal sahibine bırakılacak olan harcamalar özel maliyet olarak kaydedilir. Bu harcamalar kira süresi içinde, kira süresinin 5 yıldan fazla olması durumunda ise tam 5 yılda eşit tutarlarla amorti edilir.

Kuruluş ve Örgütlenme Giderlerinin Muhasebe Rejimi

Vergi mevzuatımıza göre işletmeler istedikleri takdirde kuruluş ve örgütlenme giderlerini maliyet değeri ile aktifleştirebilir veya doğrudan gider yazabilirler. Ancak TMS'ye göre kuruluş ve örgütlenme giderleri asla aktifleştirilmez, gerçekleştiklerinde doğrudan dönem gideri olarak muhasebeleştirilir.

Yatırım Amaçlı Gayrimenkullerin TMS Karşısındaki Durumu

Mevcut Tekdüzen Muhasebe uygulamalarında maddi duran varlıkların kayıtlanmasında varlığın kullanım amacına göre bir ayrım bulunmazken; Türkiye Muhasebe Standartlarında (TMS 40) yatırım amaçlı gayrimenkullerin maddi duran varlıklardan ayrı olarak raporlanması zorunluluğu bulunmaktadır.

Bilançoda Net Defter Değeri Raporlama Mekaniği

TMS/TFRS uygulayan işletmelerde dönem sonunda duran varlığın değerinde maliyet değerine göre bir azalış varsa karşılık ayrılır. Varlık bilançoda; maliyet değerinden, birikmiş amortismanlar ve varsa birikmiş değer düşüklüğü zararları indirildikten sonra kalan net defter değeri ile gösterilir.

Arsa ve Binaların Birlikte Alınması Durumu

Arsalar sınırsız ömre sahip oldukları için amortismana tabi tutulmazlar. Bu nedenle bir bina arsa payı ile birlikte satın alındığında, bina bedeli ile arsa payı bedelinin faturada veya sözleşmede ayrı gösterilmesi ya da ayrıştırılması suretiyle arsa bedeline amortisman ayrılmaması gerekir.

Sınavda Dikkat Et

Arsaların sınırsız ömre sahip olduğu için asla amortismana tabi tutulmadığını, binalarla birlikte alınsalar bile ayrı muhasebeleştirilmeleri gerektiğini unutmayın.
İşletme içinde yaratılan şerefiye ile dışarıdan bir bedelle devralınan şerefiyenin muhasebe muamelesi tamamen farklıdır; içsel şerefiye asla aktifleştirilemez.
VUK ile TMS arasında borçlanma maliyetleri (faiz ve kur farkları) konusunda kritik fark vardır; TMS borçlanma maliyetlerinin maliyete yazılmasına izin vermez.
Reklam, tanıtım, eğitim ve tesis açılış giderlerinin hiçbir koşulda duran varlık maliyetine eklenemeyip doğrudan gider yazıldığına dikkat edin.
Yenileme fonu uygulamasında (VUK Md. 328) satış kârının 549 Özel Fonlar hesabında en fazla 3 yıl tutulabileceğini ve sürede alınmazsa matraha ekleneceğini unutmayın.
KOBİ TFRS ile tam set TMS uygulayanlar arasındaki 'Şerefiye amortismanı' ayrımına (KOBİ yazar, tam set yazmaz) sınavda özellikle dikkat edin.
Kiralanan varlıklar için yapılan değer artırıcı harcamaların normal duran varlık hesabına değil, 264 Özel Maliyetler Hesabına kaydedildiğini karıştırmayın.