Ünite 1: İş, Çalışma Yaşamı ve İş Analizi

1825 Yılı Haftalık Çalışma Süreleri

1825 yılında sanayi devrimi koşullarında haftalık çalışma süresi ortalama 82 saat iken, günümüzde modern Avrupa ülkelerinde bu süre yasal düzenlemeler ve teknolojik gelişmelerle 40 saatin altına kadar inmiştir.

Tınar, Gürçay ve Demirbilek Araştırması (1997)

1997 yılında yapılan bu alan araştırmasında, çalışanların işi cazip bulma nedenleri sorgulanmış ve işin sağladığı prestij, sosyal statü ile saygınlığın, gelir elde etme işlevinden daha öncelikli olduğu saptanmıştır.

Türk Toplumunun Değerleri Araştırması (1991)

Ergüder, Esmer ve Kalaycıoğlu tarafından yapılan araştırmaya göre, katılımcıların %60'ı çalışmayı kazançtan bağımsız, hoşlanılarak yapılması gereken profesyonel bir iş olarak görürken, %36'sı hayatta kalmak için katlanılan bir külfet olarak görmektedir.

Başarıyı Şansa Bağlama Oranı (1991)

1991 yılındaki değerler araştırmasında, başarıyı kendi çabasına bağlayanların oranı %55 iken, şans ve tanıdıklar gibi dışsal faktörlere bağlayanların oranı %33 gibi yüksek bir düzeyde çıkmıştır.

Anahtar Kavramlar

İşBelirli amaçlar doğrultusunda, insanın bedensel, zihinsel ve manevi gücünü kullanarak oluşturduğu, bireysel ve toplumsal açıdan değer ifade eden, değişim ve gelişme ile mutluluk ve kaygı potansiyeli taşıyan sistemli eylemler bütünüdür.

Çalışmaİş eylemlerinin birey tarafından üstlenilip yerine getirilme sürecidir. İş kavramı durağan bir yapıya sahipken, çalışma kavramı dinamik ve süreçsel bir içeriğe sahiptir.

YüklenmeÇalışma koşullarının bir bütün olarak çalışan birey üzerinde oluşturduğu performans beklentisi ve rol taleplerinin yarattığı etkidir.

ZorlanmaYüklenmenin, bireyin kişisel özelliklerine bağlı olarak işgörme esnasında ve sonrasında onda oluşturduğu bedensel, psişik ve davranışsal tepkiler bütünüdür.

Nicel Aşırı YüklemeBelirli bir zaman dilimi içinde istenilen iş miktarının fazlalığı ve yoğun zaman baskısı nedeniyle ortaya çıkan, stres hormonu artışına yol açan zorlanma türüdür.

Nitel Aşırı YüklemeÇalışan insanın mevcut yeteneklerini, bilgi düzeyini ve beklentilerini aşan karmaşıklıktaki görevlerin neden olduğu ruhsal zorlanma durumudur.

Nicel Eksik YüklemeÇalışana kapasitesinden çok daha az miktarda iş verilmesi veya sürekli aynı basit işlemin tekrarlanması sonucu ortaya çıkan, monotonluk ve bıkkınlık yaratan zorlanmadır.

Nitel Eksik YüklemeÇalışanın potansiyel olarak yapabileceği nitelikli işler ile yapmak zorunda olduğu basit işler arasındaki uyuşmazlıktan doğan, yeteneklerin körelmesine yol açan zorlanmadır.

İnsana Yakışır İş (Decent Work)Uluslararası Çalışma Örgütü (UÇÖ) tarafından tanımlanan; adil gelir, iş güvencesi, sosyal güvenlik, kişisel gelişim ve eşit koşullarda çalışmayı öngören insancıl çalışma standartlarıdır.

Psikolojik İş AnaliziGörevi etkileyen çevre koşulları ile görevin psikolojik açıdan yapısı ve yerine getirilme sürecinin sistematik olarak incelenmesi, tanımlanması ve değerlendirilmesi işlemidir.

İşlev Odaklı İş AnaliziTaylorist yönetim anlayışına dayanan, iş süreçlerini en küçük parçalara bölerek sıkı denetimle 'tek en iyi yolu' bulmayı amaçlayan, çalışanı pasif gören analiz yaklaşımıdır.

Özerklik Odaklı İş AnaliziÇalışanın kendi kendini yönetme eğiliminde olduğunu varsayan, iş süreçlerini bütüncül ele alarak çalışana karar ve eylem alanları bırakmayı hedefleyen analiz yaklaşımıdır.

Çalışma Koşulları Yönelimli YöntemlerGörev beklentilerini ve çalışma ortamı koşullarını, görevi yapan çalışanın kişisel ve öznel algılarından bağımsız olarak nesnel gözlemlerle saptayan iş analizi yöntemleridir.

Çalışan Yönelimli YöntemlerÇalışanın görevi ve çalışma koşullarını nasıl algıladığını, hissettiği öznel zorlanma düzeylerini standart anketler aracılığıyla belirleyen iş analizi yöntemleridir.

Gözlemli GörüşmeAnalizcinin çalışma sürecini gözlemlerken aynı zamanda yarı yapılandırılmış bir soru formuyla çalışana sorular yönelterek öznel ve nesnel verileri birleştirdiği yöntemdir.

Düzeltici İş TasarımıÇalışma sisteminde veya ortamında iş analizi sonucunda saptanan mevcut eksikliklerin ve ergonomik hataların sonradan düzeltilmesi işlemidir.

Önleyici İş TasarımıÇalışanın sağlığına zarar verebilecek veya iş akışını bozabilecek olumsuz koşulların henüz tasarım aşamasındayken öngörülüp engellenmesi stratejisidir.

Öngörülü İş TasarımıÇalışma sisteminin, çalışanın kişiliğini, yeteneklerini ve öğrenme kapasitesini geliştirmesine aktif olarak katkı sağlayacak şekilde baştan kurgulanmasıdır.

Aday TeminiÖrgütteki açık pozisyonlar için uygun niteliklere sahip potansiyel adayların araştırılması ve örgüte başvurmaları için teşvik edilmesi sürecidir.

Personel SeçimiAday temini sonucunda oluşan başvuru havuzundan, açık pozisyonun gerekliliklerine en uygun nitelikteki doğru çalışanın elenerek belirlenmesi sürecidir.

Hale Etkisi (Halo Effect)Gözlemcinin veya görüşmecinin, adayın tek bir olumlu veya olumsuz özelliğinden etkilenerek onun tüm kişiliği ve performansı hakkında genel bir yargıya varması hatasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye Gençliği Araştırması (2011)

KONDA ve İstanbul Kültür Üniversitesi ortaklığında yapılan araştırmada, gençlerin %45,9'u mutlu çalışmak için en önemli unsur olarak 'gelecek garantisi' yanıtını vermiş, 'insani çalışma koşulları' ise %26 ile ikinci sırada yer almıştır.

Almanya İyi İş Endeksi (2004)

INQA tarafından 2004 yılında Almanya'da yapılan araştırmada, çalışanların iyi bir iş için öngördüğü en önemli iki koşulun kesintisiz güvenilir bir gelir ile süresiz iş sözleşmesi olduğu ortaya konulmuştur.

Eurofound Kuruluşu ve Çalışma Koşulları Araştırması

Avrupa Birliği kuruluşu olan Eurofound, 1990 yılından itibaren her 5 yılda bir Avrupa ülkelerinde çalışma koşullarını izlemekte ve en son 2010 yılında kapsamlı bir çalışma koşulları kataloğu yayınlamıştır.

Uluslararası Çalışma Örgütü (UÇÖ) 1919

1919 yılında kurulan UÇÖ, çalışma yaşamında insan haklarını temel alarak 2009 yılında 'Yeni Milenyum Gelişme Hedefleri Belgesi' ile 'İnsana Yakışır İş' standartlarını ve göstergelerini ilan etmiştir.

DGB İyi İş Endeksi

Alman Sendikalar Birliği (DGB), her yıl 4000'den fazla bağımlı çalışanla anket yaparak Almanya'daki çalışma koşullarının kalitesini 15 gösterge üzerinden ölçen endeks raporları yayınlamaktadır.

Taylorizm ve Bilimsel Yönetim İlkeleri

Frederick Winslow Taylor tarafından geliştirilen bu sistem, iş analizi ve zaman etütlerine dayanarak işi en küçük parçalara böler, çalışanın inisiyatifini sıfırlayarak sadece teknik standartlara uymasını şart koşar.

Kanada Marangozhane Araştırması

Kanada'da bir kasabadaki marangozhanede 206 ağaç işçisi üzerinde yapılan araştırmada, işyerinde sosyal ilişki kuramayan işçilerin özel yaşamlarında da sınırlı sosyal iletişim sergiledikleri saptanmıştır.

Kasap Kimliği ve Sucuk Fabrikası Örneği

Mesleki eğitim almış kasapların bir fabrikada bant sisteminde sadece sucuk kesiti üzerinde çalıştırılması, mesleki kimlik onayı alamamalarına ve özel yaşamlarında farklı kimlik arayışlarına girmelerine yol açmıştır.

Gürültü Ölçüm Eşdeğerliği

Fiziksel ölçümlerde desibel birimi kullanılır. Yapılan araştırmalara göre, 106 desibel gürültüye sadece 4 dakika maruz kalmak, 85 desibellik gürültüye 8 saat boyunca maruz kalmakla aynı düzeyde zararlıdır.

EN ISO 9241 Standardı

Uluslararası standart olan EN ISO 9241'in 2. bölümü, ekranlı araçlarla yapılan bilgi-işlem çalışmalarında insancıl iş tasarımı için uyulması gereken zorunlu kuralları ve kullanıcı dostu tasarım kriterlerini belirler.

Job Diagnostic Survey (JDS)

Hackman ve Oldham (1975) tarafından geliştirilen 'İş Nitelikleri Belirleme Anketi', iş analizi uygulamalarında işin güdüleyici potansiyelini ve çalışanların algılarını ölçmek için en yaygın kullanılan araçtır.

Sınavda Dikkat Et

İş ve çalışma kavramlarının farkına dikkat edin; iş durağan bir eylemler bütünü iken, çalışma bu eylemlerin üstlenildiği dinamik bir süreçtir.
Ulich'in beş varsayımını (Etkisizlik, Etkileşim, İkame, Pekiştirme, Çakışma) iyi öğrenin; sınavda paragraf verilerek hangi varsayım olduğu sorulabilir.
Yüklenme ve zorlanma kavramlarını karıştırmayın; yüklenme dışsal performans talebidir, zorlanma ise bireyin buna verdiği içsel/biyolojik tepkidir.
Ruhsal zorlanmanın dört türünü (nicel/nitel aşırı ve eksik yükleme) örnek olaylar üzerinden ayırt edin; yeteneklerin körelmesi nitel eksik yüklemedir.
İşlev odaklı iş analizi (Taylorizm) ile özerklik odaklı iş analizinin farklarını, özellikle insan karakteri varsayımları üzerinden mutlaka ezberleyin.
EN ISO 9241 standardının ekran çalışması için koyduğu yedi tasarım gereğini ve bunların insancıllık ölçütleriyle eşleşmelerini iyi analiz edin.