Ünite 1: Engelliliğe Genel Bakış: Kavramlar, Nedenleri, Türler ve Modeller

2002 Türkiye Engellilik Araştırması

Aralık 2002'de Başbakanlık Engelliler İdaresi Başkanlığı ve Devlet İstatistik Enstitüsü ortaklığında yapılan araştırmaya göre, Türkiye'de engelli nüfusun toplam nüfusa oranı %12,29'dur. Bu oran ülkede 8.431.937 engelli bireyin yaşadığını göstermektedir.

Engelli Nüfusun Cinsiyet Dağılımı

2002 yılı resmi verilerine göre Türkiye'deki %12,29'luk toplam engelli oranının %7,092'sini erkek bireyler, %5,022'sini ise kadın bireyler oluşturmaktadır.

5378 Sayılı Engelliler Kanunu

01.07.2005 tarihinde yürürlüğe giren bu kanun, engelliliğin önlenmesi, engellilerin sağlık, eğitim, rehabilitasyon, istihdam ve sosyal güvenliğe ilişkin sorunlarının çözülmesini ve toplumsal hayata katılımlarının sağlanmasını yasal güvenceye kavuşturmuştur.

BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme

Türkiye'nin de taraf olduğu ve 2009 yılında yürürlüğe giren bu uluslararası sözleşme, engelli bireylerin diğer bireylerle eşit koşullarda topluma tam ve etkin katılımının önündeki engellerin kaldırılmasını taahhüt eder.

Anahtar Kavramlar

EngellilikKişinin bedensel, zihinsel, ruhsal ve sosyal özelliklerinde belirli bir oranda ve sürekli olarak fonksiyon kaybı veya bozukluğu sonucu normal yaşamın gereklerine uyamama durumudur.

Yetersizlik (Impairment)Sağlık bakımından psikolojik, fizyolojik ve anatomik yapı veya fonksiyonlardaki eksikliği, organ kaybını veya bozukluğunu ifade eden durumdur.

Yeti Yitimi (Disability)Sağlığın bozulması sonucu oluşan yetersizlikten dolayı, herhangi bir yeteneğin normal kabul edilen bir insana göre azalması veya kaybedilmesidir.

Engel (Handicap)Yetersizlik veya yeti yitimi nedeniyle kişinin yaş, cinsiyet, sosyal ve kültürel durumuna göre normal kabul edilen yaşantısını ve toplumsal rollerini yerine getirememesi durumudur.

Zihinsel EngelliDoğum öncesi, doğum anı veya doğum sonrası gelişim sürecinde zihinsel fonksiyonlarında ve uyumsal davranışlarında gerilik ve yetersizlik gösteren kişidir.

Ortopedik EngelliDoğuştan veya sonradan iskelet, kas ve sinir sistemindeki arıza ve fonksiyon kayıpları nedeniyle fiziksel yetersizliğe sahip olan kişidir.

Süreğen HastalıkKişinin çalışma kapasitesini engelleyen, sürekli bakım ve tedavi gerektiren kanser, kalp-damar ve solunum sistemi hastalıkları gibi kronik rahatsızlıklardır.

AfaziBeyinde meydana gelen hasar sonucu dil ve konuşma yeteneğinin kısmen veya tamamen bozulması, anlaşılamaması durumudur.

ApraksiNormal kas tonusu ve koordinasyonuna rağmen, istemli konuşma hareketlerinin motor planlanmasında yaşanan bozukluk nedeniyle amaca yönelik konuşamama durumudur.

DizatriKonuşma organlarının hareket ve kontrolünü sağlayan kasların çalışmasındaki sorunlar nedeniyle ortaya çıkan motor konuşma bozukluğudur.

Moral ModelEngelliliği doğrudan günahkârlık, kötülük ve metafiziksel cezalandırmalarla açıklayan, engelli bireyi toplum dışına iten en eski modeldir.

Medikal ModelEngelliliği bireysel bir patoloji, hastalık ve tıbbi yetersizlik olarak gören, çözümü sadece tıbbi tedavi ve rehabilitasyonda arayan yaklaşımdır.

Sosyal ModelEngelliliğin bireyin yetersizliğinden değil, toplumun kısıtlayıcı, ayrımcı tutumlarından ve çevresel engellerden kaynaklandığını savunan modeldir.

ErişilebilirlikBinaların, açık alanların, ulaşım araçlarının ve bilgi teknolojilerinin engelli bireyler tarafından bağımsız ve güvenli şekilde kullanılabilmesidir.

RehabilitasyonEngelli bireyin fiziksel, zihinsel, sosyal ve mesleki becerilerini en üst düzeye çıkararak toplumda bağımsız yaşamasını sağlamayı amaçlayan çalışmalar bütünüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Zekâ Düzeyleri ve Sınıflandırma

Literatürde IQ düzeyi 0-25 arası ağır zihinsel engelli, 25-35 arası şiddetli zihinsel engelli, 36-51 arası orta derecede zihinsel engelli ve 52-67 arası hafif derecede zihinsel engelli olarak adlandırılmaktadır.

İşitme Kaybı Sınırları ve Cihaz Kullanımı

İşitme kaybı derecelendirmesinde 0-20 db arası normal kabul edilirken, kaybı 70 db'den fazla olan ve işitme gücünden yararlanamayan bireyler 'sağır', yardımcı cihaz kullananlar ise 'ağır işiten' olarak tanımlanır.

Doğum Öncesi Kritik Dönem

Gebelikte özellikle ilk 3 ayda annenin geçireceği kızamık, kızamıkçık, suçiçeği gibi ateşli hastalıklar ile yanlış ilaç kullanımı bebekte kalıcı engellilik oluşmasında en yüksek risk dönemini oluşturur.

Annenin Doğum Yaşı Sınırları

Tıbbi verilere göre annenin doğum yaşının 17 yaşın altında veya 36 yaşın üzerinde olması, bebekte kromozom anomalileri ve doğumsal engellilik riskini ciddi oranda artırmaktadır.

Sanayi Devrimi ve Engellilik

Sanayi Devrimi sonrasında fabrikalaşma ve ağır sanayi üretimiyle birlikte iş kazaları artmış, bu durum doğuştan gelen engelliliğin yanına sonradan kazanılan engelliliği kitlesel boyutta eklemiştir.

Anayasal Güvenceler

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 42. (Eğitim hakkı), 50. (Çalışma şartları) ve 61. (Sosyal güvenlik hakkı) maddeleri engelli bireylerin haklarını koruma altına alan temel anayasal maddelerdir.

Tıbbi Modelin Sınıflandırma Standardı

Dünya Sağlık Örgütü'nün 1980 yılında yayımladığı 'Bozukluk, Yeti Yitimi ve Engellerin Uluslararası Sınıflandırılması' (ICIDH), medikal modelin sınırlarını ve tanımlarını belirleyen en temel küresel belgedir.

Sınavda Dikkat Et

2002 yılı Türkiye Engellilik Araştırması'ndaki %12,29 oranını ve bu oranın cinsiyet dağılımını (erkek %7,09, kadın %5,02) mutlaka ezberleyin; sınavlarda sayısal veri olarak sıkça sorulmaktadır.
Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) Yetersizlik (Impairment), Yeti Yitimi (Disability) ve Engel (Handicap) üçlü tanım ayrımına çok dikkat edin; hangisinin anatomik kayıp, hangisinin yetenek kaybı, hangisinin sosyal rol kaybı olduğunu karıştırmayın.
Moral Model, Medikal Model ve Sosyal Model arasındaki temel felsefe farklarını iyi öğrenin; özellikle medikal modelin bireyci/patoloji odaklı, sosyal modelin ise çevre/hak odaklı olduğunu unutmayın.
Gebelikte ilk 3 ayda geçirilen ateşli hastalıkların (özellikle Rubella/Kızamıkçık) doğum öncesi engellilik nedenlerinin en başında geldiğini ve önlenebilir olduğunu aklınızda tutun.
Dil ve konuşma bozukluklarında Afazi, Apraksi ve Dizatri terimlerinin tanımlarını birbiriyle karıştırmamak için anahtar kelimelerine (Afazi: beyin hasarı, Apraksi: motor planlama, Dizatri: kas koordinasyonu) odaklanın.
IQ seviyelerine göre zihinsel engellilik sınırlarını gösteren tabloyu (özellikle 52-67 hafif, 36-51 orta, 25-35 şiddetli) sınav öncesinde mutlaka tekrar edin.