← Ünite 2
Engellilerle Sosyal Hizmet

Ünite 2: Engelli Sorunları

Türkiye'de Engelli Nüfus Oranı
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü 2014 verilerine göre, Türkiye'de engelli olan nüfusun toplam nüfus içindeki oranı %12,29'dur. Bu yüksek orana rağmen kentsel alanlardaki fiziksel engeller nedeniyle engelliler sosyal yaşamda yeterince yer alamamaktadır.
Engelli İstihdamında Yasal Kota
Türkiye'de 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör iş yerlerinde %3, kamu kurum ve kuruluşlarında ise %3 oranında engelli personel çalıştırılması yasal bir zorunluluktur. Kamuda bu oran hesaplanırken kurumun toplam dolu kadro sayısı dikkate alınır.
Kota İhlali İdari Para Cezası
Engelli personel çalıştırma yükümlülüğüne aykırı davranan işverenlere, çalıştırmadıkları her engelli ve her ay için 750 TL idari para cezası verilmesi kanunla hükme bağlanmıştır. Bu cezalar engelli istihdamını teşvik etmek amacıyla uygulanmaktadır.
Engelli İstihdam Oranları (2002)
2002 Engelliler Araştırması verilerine göre, Türkiye'deki her beş engelliden yalnızca biri (%21,7) istihdam edilmektedir. Bu oran erkek engellilerde %32,2 iken, kadın engellilerde dramatik bir şekilde %6,7'ye kadar düşmektedir.

Anahtar Kavramlar

ÖzürBedenin belirli bir bölümünün veya bir organın işlevlerini yeterince yerine getirememesi durumudur. Vücut fonksiyonlarının kullanımındaki fiziksel ve zihinsel kısıtlılık veya kayıp durumunu ifade eder.
YetersizlikÖzür sonucu, normal kabul edilen bir hareketin veya faaliyetin yapılabilmesindeki kısıtlılık veya yoksunluk durumudur. Örneğin, kafa travması sonucu oluşan felç durumunun yürümede zorluğa yol açması yetersizliktir.
EngelYetersizlik ve özürden kaynaklanarak yaş, cinsiyet, sosyal ve kültürel faktörler açısından kişinin toplumsal rollerini yerine getirmesinin kısıtlanması durumudur. Toplumsal veya mekansal düzenlemelerdeki eksiklikler nedeniyle ortaya çıkar.
RehabilitasyonDoğuştan veya sonradan oluşan engeli ortadan kaldırmak veya etkilerini en aza indirmek amacıyla bireye yeniden fiziksel, zihinsel, sosyal ve mesleki yetenekler kazandırma sürecidir. Yitirilen bir yeteneğin yeniden kazandırılması veya yerine yenisinin ikame edilmesidir.
Özel EğitimÖzel eğitime ihtiyacı olan bireylerin eğitim ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamak için özel yetiştirilmiş personel, geliştirilmiş programlar ve yöntemler eşliğinde uygun ortamlarda sürdürülen eğitim türüdür.
Ulaşılabilirlik (Erişilebilirlik)Fiziksel çevreye, konutlara, ulaşım araçlarına, bilgiye ve sosyal yaşamın tüm alanlarına engelli bireylerin bağımsız, güvenli ve eşit bir şekilde ulaşabilmesi ve bunları kullanabilmesi durumudur.
Hareket Kısıtlılığına Sahip BireylerEngellilerin yanı sıra yaşlılar, hamileler, bebek arabalılar, çocuklar, ağır yük taşıyanlar ve geçici sakatlığı bulunanlar gibi çevrelerindeki fiziksel engellerden dolayı hareketleri kısıtlanan tüm insanları kapsayan gruptur.
Korumalı İşyeriEngellilik durumları sebebiyle normal iş gücü piyasasına kazandırılmaları güç olan engelli bireylerin istihdamını sağlamak amacıyla özel olarak düzenlenen ve koruyucu koşullar barındıran iş yerleridir.
Yoksunlukİnsanların sosyal, kültürel ve ekonomik ihtiyaç duydukları hizmet ve etkinliklere ulaşmalarını önleyen kaynakların eksikliği durumudur. Sosyal ihtiyaçların zorunlu olarak eksik oluşu şeklinde tanımlanır.
NormalizasyonEngelli bireylerin toplumun diğer üyeleriyle eşit koşullarda, ayrımcılığa uğramadan ve sosyal yaşamdan soyutlanmadan, doğal yaşam ortamlarında hayatlarını sürdürmelerini hedefleyen sosyal politika ilkesidir.
Toplumsal KoruyuculukEngelli veya dezavantajlı bireylerin doğal ortamlarında yaşamlarını sürdürebilmelerini sağlayacak sosyal, ekonomik ve çevresel destek mekanizmalarının devlet ve toplum eliyle oluşturulması yaklaşımıdır.
Sosyal KontrolBireylerin topluma zarar vermelerini önlemek veya toplumun onlar için riskli olduğu durumlarda gerekli koruma ve denetim mekanizmalarını devreye sokarak sosyal dengeyi sağlama yaklaşımıdır.
Kaynaştırma EğitimiÖzel eğitime ihtiyacı olan engelli çocukların, gerekli destek hizmetler sağlanarak akranlarıyla birlikte genel eğitim sınıflarında tam veya yarı zamanlı olarak eğitim görmelerini sağlayan çağdaş eğitim modelidir.
Engelli Kimlik KartıYüzde kırk (%40) ve üzeri oranda engeli bulunan T.C. vatandaşlarına tanınan hak, indirim ve hizmetlerden yararlanabilmeleri amacıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlükleri tarafından verilen karttır.
Kişisel Yapılanma ModeliEngelli çocuğa sahip olan ailelerin, geçmiş yaşantılarında edindikleri deneyimler ve birikimler doğrultusunda çevreye ve çocuklarına yönelik geliştirdikleri uyum ve tepki modelidir.
Süreğen HastalıkZamanla kalıcı özre dönüşebilen, bireyin uzun süre çalışmasını engelleyen ve tedavi süreci sürekli olan kronik rahatsızlıklardır. Türkiye'de yoksulluğu artıran önemli bir engellilik nedenidir.
Sosyal PolitikaToplumdaki gelir ve refah dağılımı dengesini düzenlemeyi, insan haklarını güvence altına almayı ve dezavantajlı grupların yaşam standartlarını yükseltmeyi amaçlayan devlet politikalarının bütünüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Engelli Okuma-Yazma İstatistikleri

2002 yılı verilerine göre Türkiye'deki engelli nüfusun %36,37'si okuma-yazma bilmemektedir. Okuma-yazma bilen %63,62'lik kesimin ise sadece %2,42'si yüksekokul veya üniversite mezuniyet derecesine sahiptir.

UNESCO Okula Gitmeme İstatistiği

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) verilerine göre, gelişmekte olan ülkelerde yaşayan engelli çocukların %90'ı okula gidememekte ve eğitim sisteminin tamamen dışında kalmaktadır.

UNICEF Engelli Çocuk Raporu

UNICEF tarafından yapılan küresel bir araştırmada, dünya genelinde çoğunluğunu kız çocuklarının oluşturduğu yaklaşık 140 milyon engelli çocuğun eğitim sistemlerinin dışında kaldığı rapor edilmiştir.

Duke Üniversitesi Tazminat Davası (2000)

Amerika'da bir engelli öğrencinin Duke Üniversitesi kampüsündeki binalara tekerlekli sandalye ile erişemediği gerekçesiyle açtığı dava sonucu, Adalet Bakanlığı üniversiteye 25 bin dolar ceza kesmiş ve öğrenciye 7.500 dolar tazminat ödenmesine hükmetmiştir.

65 Yaş ve Muhtaç Aylığı Kanunu (2022 Sayılı Kanun)

Ekonomik yoksunluk içindeki engellileri korumak amacıyla çıkarılan 2022 sayılı kanun kapsamında, ağır engellilere 65 yaş aylığının %300'ü, işe yerleştirilememiş diğer engellilere ve 18 yaş altı engelli yakını olanlara ise %200'ü oranında aylık ödenmektedir.

ILO 159 Sayılı Sözleşme

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) 'Sakatların Mesleki Rehabilitasyonu ve İstihdamı Hakkında Sözleşmesi', engelli bireylerin iş bulma, işi koruma ve iş yaşamında ilerleme haklarını uluslararası güvence altına almaktadır.

Avrupa Engelliler Forumu Araştırması (2002)

Avrupa Komisyonu tarafından finanse edilen araştırmaya göre, engelli bireylerin %12,4'ü eğitim sisteminin dışındadır. Genel eğitimdeki engelli çocukların %60'ı ise kendilerine sunulan desteğin yetersiz olduğunu belirtmiştir.

Engelli Kimlik Kartı Yönetmeliği

19.07.2008 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan yönetmelik uyarınca, engel oranı %40 ve üzeri olan vatandaşlara ücretsiz seyahat ve çeşitli indirimlerden yararlanabilmeleri için Aile ve Sosyal Politikalar İl Müdürlüklerince kimlik kartı verilmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Özür, Yetersizlik ve Engel kavramları arasındaki farklara dikkat edin; sınavda senaryo üzerinden hangisinin hangi kavrama karşılık geldiği sorulabilir.
  • Türkiye'deki engelli nüfus oranının %12,29 olduğunu ve istihdamdaki zorunlu kotanın hem kamu hem özel sektör için %3 olduğunu unutmayın.
  • Akkök'ün aile tepki modellerinden dördüncüsünün çevresel tepkilerle ilişkili çaresizlik ve anlamsızlık hissi olduğunu aklınızda tutun.
  • Engelli kimlik kartının en az %40 engel oranıyla alınabildiğini ancak sağlık kurulu raporu yerine geçmediğini mutlaka bilin.
  • Yoksulluk ve engellilik arasındaki çift yönlü ilişkiyi ve BM'ye göre engelliliğin %50'sinin önlenebilir nedenlerden kaynaklandığı bilgisini ezberleyin.
  • Duke Üniversitesi davasındaki ceza (25 bin dolar) ve tazminat (7500 dolar) miktarlarını karıştırmamaya özen gösterin.