← Ünite 3
Engellilerle Sosyal Hizmet

Ünite 3: Engellilerin Rehabilitasyonu ve Toplumsal Yaşam

BM Fırsat Eşitliği Standart Kuralları
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 20 Aralık 1993 tarihinde 'Sakatlar İçin Fırsat Eşitliği Hakkında Standart Kurallar'ı kabul etmiştir. Bu kurallar, engellilerin kendi yerel toplumları içinde kalma haklarını ve normal yapılar içinde hizmet almalarını öngörür.
Anayasa'nın 50. Maddesi
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 50. maddesinde 'Küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar' denilerek engelli bireyler anayasal koruma altına alınmıştır.
Anayasa'nın 61. Maddesi
Anayasa'nın 61. maddesinde 'Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır' hükmü yer alarak devlete engellilerin rehabilitasyonu konusunda doğrudan görev yüklenmiştir.
4857 Sayılı İş Kanunu ve Kota Uygulaması
4857 sayılı İş Kanunu'nun 30. maddesine göre, 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör iş yerlerinde %3, kamu iş yerlerinde ise %4 oranında engelli işçi çalıştırılması zorunludur.

Anahtar Kavramlar

RehabilitasyonDoğuştan veya sonradan oluşan hastalık, kaza veya yaralanmalar nedeniyle fonksiyonel yeteneklerini kaybetmiş bireylerin tıbbi, psikolojik, sosyal ve mesleki yönden en yüksek seviyeye ulaştırılması sürecidir.
Tıbbi RehabilitasyonEngellinin tıbbi yöntemler, fizik tedavi, protez ve yardımcı araçlar kullanılarak fiziki kapasitesinin artırılması ve günlük yaşamda maksimum bağımsızlığa ulaştırılması çalışmasıdır.
Sosyal RehabilitasyonEngelli bireyin ekonomik ve sosyal güçlüklerini gidererek aile, iş ve toplumsal hayata uyumunu sağlamayı ve onu ruhsal açıdan yaşama hazırlamayı amaçlayan süreçtir.
Mesleki RehabilitasyonFiziksel veya zihinsel engeli olan kişilerin üretken bir iş yapabilmeleri, ekonomik bağımsızlık kazanmaları ve kendi kendilerine yetebilmeleri amacıyla eğitilmeleri ve işe yerleştirilmeleridir.
Toplum Temelli RehabilitasyonRehabilitasyon hizmetlerinin büyük merkezler yerine engellinin kendi ailesi ve toplum üyelerinin eğitilerek günlük görevleri üstlendiği, yerel düzeyde sunulan dinamik bir süreçtir.
Korumalı İş YeriNormal iş gücü piyasasına kazandırılmaları güç olan engelliler için mesleki rehabilitasyon ve istihdam sağlamak amacıyla çalışma ortamının özel olarak düzenlendiği iş yerleridir.
Toplumsal BütünleşmeBireyin sahip olduğu statü veya engele bakılmaksızın, diğer tüm vatandaşlarla birlikte sosyal hayatın temel alanlarında eşit haklarla iç içe yaşamasını ifade eden kavramdır.
Sosyal DışlanmaBireylerin toplumsal bütünleşmeyi sağlayacak ekonomik, sosyal ve siyasal haklardan, kaynaklardan ve ilişkilerden tamamen yoksun kalması ve kopması sürecidir.
Damgalama (Stigmatizasyon)Bir kişinin sahip olduğu farklılık veya sağlık sorunu nedeniyle toplum tarafından dışlanması, etiketlenmesi ve saygınlığının azaltılması eylemidir.
Doğrudan AyrımcılıkKanunlar, politikalar veya uygulamalarla bir kişi veya grubun sahip olduğu farklı özelliklerden dolayı açık bir şekilde dışlanması ve farklı muameleye tabi tutulmasıdır.
Dolaylı AyrımcılıkGörünüşte tarafsız olan ancak sonuçları itibarıyla belirli bir dezavantajlı grubu veya engellileri eşitsizliğe maruz bırakan düzenleme ve uygulamalardır.
Sistematik AyrımcılıkDezavantajlı gruplara karşı kurumsallaşmış yapılar, gelenekler ve politikalar aracılığıyla sürekli ve ikinci derece koşulların dayatılması durumudur.
TacizBir kişinin onuruna zarar vermeyi, onu yıldırmayı hedefleyen; düşmanca, aşağılayıcı ve saldırgan bir çevre yaratan istenmeyen her türlü davranıştır.
Cinsel TacizKişinin rızası dışında maruz kaldığı, onurunu kırıcı, düşmanca veya saldırgan nitelikteki sözlü, fiziksel veya görsel cinsel içerikli davranışlardır.
Emirle AyrımcılıkBir kişi veya kuruma, başka kişi ya da gruplara karşı talimat ve emir yoluyla doğrudan ayrımcılık uygulatılması durumunu ifade eden kavramdır.
Mağduriyet Kaynaklı AyrımcılıkAyrımcılığa uğrayan bir çalışanın bu durumu şikayet etmesi veya mahkemeye taşıması sonrasında iş yerinde daha fazla ayrımcı muameleye maruz kalmasıdır.
Bipolar BozuklukBireyin ruh halinde maniden (aşırı coşku) depresyona (çöküntü) kadar uzanan aşırı ve keskin dalgalanmaların yaşandığı psikiyatrik bir rahatsızlıktır.
DepresyonBeynin işlevlerindeki düzensizliklerin duygu, düşünce ve bedene yansımasıyla oluşan; karamsarlık, ilgi kaybı ve enerji düşüklüğü ile seyreden ciddi bir hastalıktır.
Cinsel KimlikKişinin kendi biyolojik cinsiyetinin farkında olması, buna uygun davranışlar sergilemesi ve bu durumdan memnuniyet duyması sürecidir.
Benevolence (Hayırseverlik)Engellilerin haklarını yasal güvence altına almak yerine, onlara yönelik hizmetleri bir lütuf veya yardım faaliyeti olarak gören geleneksel yaklaşımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Engelli Çalıştırmama İdari Para Cezası

İş Kanunu'nun 30. maddesindeki engelli çalıştırma yükümlülüğüne uymayan işverenlere, 2013 yılı verilerine göre çalıştırmadıkları her engelli ve her ay için 1.832 TL idari para cezası uygulanmaktadır.

6462 Sayılı Kanun ve İbare Değişikliği

2013 yılında yürürlüğe giren 6462 sayılı kanun ile mevzuatta yer alan 'özürlü', 'sakat' veya 'çürük' gibi ibarelerin yerine resmi olarak 'engelli' ibaresinin kullanılması kabul edilmiştir.

Sosyal Dışlanma Kavramının Tarihsel Kökeni

Sosyal dışlanma kavramı ilk kez 1960'lı yıllarda Fransa'da ortaya çıkmış, 1974 yılında Fransa Devlet Bakanı Rene Lenoir'ın toplumun dışlanmış kesimlerini tanımlamasıyla literatüre yerleşmiştir.

Engelli Memur Seçimi ve %40 Rapor Şartı

Engelli bireylerin kamu sektöründe memur olarak istihdam edilebilmeleri için engelli memur seçme sınavına girmeleri ve en az %40 oranında engelli olduklarını gösteren sağlık kurulu raporuna sahip olmaları gerekir.

Erken Çocukluk Döneminde Ön Yargı Başlangıcı

Özyürek (2000) tarafından yapılan araştırmada, 4-6 yaş arasındaki çocukların, bedensel engelli çocuk resimlerini ve onlarla oynamayı 2-4 yaş grubuna göre daha yüksek oranda reddettikleri saptanmıştır.

Depresyonun Küresel Yaygınlığı

Dünya genelinde yaklaşık 121 milyon insan depresyondan etkilenmektedir. İstatistiklere göre her altı kişiden biri yaşamının bir döneminde klinik depresyon geçirmektedir.

Depresyonda Cinsiyet Dağılımı

Kadınlarda depresyon görülme sıklığı erkeklere oranla iki kat daha fazladır. Bu durum hormonal döngüler, hamilelik, menopoz ve toplumsal rol dağılımlarıyla ilişkilendirilmektedir.

Michigan Üniversitesi Üreme Sağlığı Programı

ABD'deki Michigan Üniversitesi Jinekoloji bölümünde zihinsel engelliler için başlatılan üreme sağlığı programına en sık başvuru nedeninin cinsel davranış bozukluğu iddiaları ve cinsel istismar olduğu belirlenmiştir.

2828 Sayılı Kanun ve SHÇEK

Türkiye'de kurumsal rehabilitasyon hizmetleri, 2828 sayılı kanuna dayalı olarak kurulan Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (mülga SHÇEK) tarafından yürütülmeye başlanmıştır.

ILO'nun 99 Sayılı Tavsiye Kararı

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) 99 Sayılı Tavsiye Kararı, engelli bireylerin uygun bir iş bulmalarını ve bu konumlarını korumalarını sağlamak üzere mesleki rehabilitasyon standartlarını belirlemiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Rehabilitasyon türlerinin öncelik sırasına dikkat edin; tıbbi rehabilitasyon her zaman ilk sırada yer alır ve diğer süreçlerin temelini oluşturur.
  • İş Kanunu'ndaki kota oranlarını karıştırmayın; özel sektörde engelli çalıştırma zorunluluğu %3 iken, kamu sektöründe bu oran %4'tür.
  • Ayrımcılık türlerinin tanımlarını iyi öğrenin; özellikle dolaylı ayrımcılık (görünüşte tarafsız ama sonuçta eşitsiz olan) sınavlarda sıkça sorulmaktadır.
  • Depresyon teşhisi için gereken 'en az iki hafta' süresini ve işlevsellik kaybı şartını mutlaka aklınızda tutun.
  • Goffman'ın damgalama (stigma) tanımını ve bunun fiziksel engelden ziyade kültürel yüklemelerle ilgili olduğunu unutmayın.
  • Sosyal model ile tıbbi model arasındaki farkı bilin; sosyal model engelliliğin nedenini bireyde değil, toplumun kısıtlayıcı tutumlarında arar.