← Ünite 4
Engellilerle Sosyal Hizmet

Ünite 4: Engelli Politikaları ve Yasal Düzenlemeler

Dünya Nüfusunda Engellilik Oranı
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 2011 yılı verilerine göre, dünya nüfusunun yaklaşık %15'ini (yaklaşık 1 milyar insanı) engelli bireyler oluşturmaktadır. Bu yüksek oran nedeniyle engelliler, Birleşmiş Milletler tarafından dünyanın en büyük azınlık grubu olarak nitelendirilmektedir.
EHİS'in Kabulü ve Yürürlük Tarihi
Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme (EHİS), BM Genel Kurulu tarafından 13 Aralık 2006 tarihinde kabul edilmiş ve üye ülkelerin onay süreçlerinin ardından 3 Mayıs 2008 tarihinde uluslararası düzeyde yürürlüğe girmiştir.
Türkiye'nin EHİS'i Onaylaması
Türkiye, BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme'yi 30 Mart 2007 tarihinde imzalamış; TBMM tarafından 3 Aralık 2008 Dünya Engelliler Günü'nde 5825 sayılı kanunla onaylayarak yürürlüğe koymuştur.
Ek İhtiyari Protokolün Onaylanması
Türkiye, bireysel başvuru hakkını tanıyan BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmeye Ek İhtiyari Protokolü 2009'da imzalamış, ancak gecikmeli olarak 2015 yılında 6575 sayılı kanunla onaylayarak taraf olmuştur.

Anahtar Kavramlar

ErişilebilirlikBinaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojilerinin, engelli bireyler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olması durumudur.
Sosyal ModelEngelliliği bireyin biyolojik yetersizliğinden ziyade, toplumun sunduğu fiziksel, çevresel ve tutumsal engellerin bir sonucu olarak gören ve çözümü toplumsal bariyerlerin kaldırılmasında arayan yaklaşımdır.
Tıbbi ModelEngelliliği bireyin vücut yapısındaki veya işlevlerindeki bir bozukluk, hastalık ya da eksiklik olarak gören ve odağına bireyin tedavi edilmesi veya rehabilite edilmesini koyan geleneksel yaklaşımdır.
Makul DüzenlemeEngelli bireylerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini diğerleriyle eşit şekilde kullanabilmesi için, belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı yük getirmeyen gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirlerdir.
Evrensel TasarımÜrünlerin, çevrenin, programların ve hizmetlerin, özel bir ek tasarıma veya düzenlemeye gerek duyulmaksızın, mümkün olduğunca herkes tarafından en üst düzeyde kullanılabilecek şekilde tasarlanması ilkesidir.
Öğrenmede Evrensel Tasarım (ÖET)Eğitim ortamlarının, programlarının ve materyallerinin tüm öğrencilerin bireysel öğrenme ihtiyaçlarına ve farklılıklarına cevap verebilecek şekilde esnek ve erişilebilir olarak tasarlanması yaklaşımıdır.
Kaynaştırma Yoluyla EğitimÖzel eğitime ihtiyacı olan bireylerin, gerekli destek eğitim hizmetleri de sağlanarak, yetersizliği olmayan akranlarıyla birlikte resmi veya özel genel eğitim sınıflarında sürdürdükleri eğitim uygulamasıdır.
En Az Sınırlandırılmış Eğitim OrtamıÖzel gereksinimli bireyin sosyal, akademik ve mesleki becerileri en üst düzeyde kazanabilmesi için, akranlarıyla en fazla bir arada bulunmasına imkan tanıyan en uygun eğitim ortamıdır.
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP)Özel eğitime ihtiyacı olan bireyin gelişim özellikleri, eğitim ihtiyaçları ve eğitsel performans düzeyine uygun olarak hazırlanan, bireye sunulacak destek hizmetleri ve öğretim hedeflerini içeren yazılı programdır.
Destek Eğitim OdasıOkul ve kurumlarda, kaynaştırma eğitimi alan öğrenciler ile üstün yetenekli öğrenciler için özel araç-gereç ve materyaller sağlanarak bire bir veya küçük gruplar halinde destek eğitimi verilmesi amacıyla açılan sınıflardır.
Eğitsel DeğerlendirmeÖğrencinin akademik, davranışsal veya fiziksel gelişim alanlarındaki performansını, güçlüklerini ve eğitsel ihtiyaçlarını belirlemek amacıyla standart testler ve ölçme araçlarıyla veri toplama sürecidir.
Eğitsel TanılamaÖzel eğitime ihtiyacı olan bireyin tüm gelişim alanlarındaki özelliklerini, yeterli ve yetersiz yönlerini belirlemek amacıyla RAM bünyesindeki kurullar tarafından gerçekleştirilen resmi değerlendirme sürecidir.
Evde Eğitim HizmetiZorunlu öğrenim çağındaki özel eğitim ihtiyacı olan bireylerden, sağlık problemleri nedeniyle eğitim kurumlarından doğrudan yararlanamayacak durumda olanlara ev ortamında sunulan eğitim hizmetidir.
Erken Çocukluk Dönemi Özel Eğitimi0-36 ay arasındaki özel eğitime ihtiyacı olan çocukların gelişimlerini desteklemek ve ailelerini bilgilendirmek amacıyla evde veya kurumlarda sürdürülen planlı eğitim hizmetidir.
Korumalı İşyeriİş gücü piyasasına kazandırılmaları güç olan engelli bireyler için korumalı bir çalışma ortamı sunmak amacıyla devlet tarafından desteklenen ve özel olarak düzenlenen iş yerleridir.
Mesleki RehabilitasyonEngelli bireylerin ilgi ve yeteneklerine uygun mesleklerde yetiştirilerek istihdam edilmelerini, işe yerleştirilmelerini ve işe uyumlarının takibini kapsayan koordineli hizmetler bütünüdür.
Sosyal RehabilitasyonEngelli bireylerin evde, merkezde veya sosyal çevrelerinde psiko-sosyal uyumlarını desteklemek ve toplumla etkin iletişim kurmalarına yardımcı olmak amacıyla yürütülen çalışmalardır.
Hesap VerilebilirlikTaraf devletlerin uluslararası sözleşmelerde taahhüt ettikleri yükümlülükleri yerine getirme derecelerini raporlama ve bağımsız komiteler önünde savunma sorumluluğudur.
Doğrudan AyrımcılıkEngellilik durumu nedeniyle bir bireye, benzer durumdaki diğer kişilere kıyasla açıkça daha az genel veya özel hak tanınması ya da olumsuz muamele yapılması durumudur.
Dolaylı AyrımcılıkGörünüşte tarafsız veya ayrımcı olmayan bir kural, kriter veya uygulamanın, engelli bireyleri diğer bireylere kıyasla dezavantajlı bir konuma sokması durumudur.
Engelli Bireylerin Örgütleri (EBÖ)Yönetiminde ve üyeliğinde engelli bireylerin ağırlıkta olduğu, engelli haklarını savunmak ve izlemek amacıyla kurulmuş hak temelli sivil toplum kuruluşlarıdır.
HabilitasyonDoğuştan engelli olan bireylerin günlük yaşamda bağımsız olabilmeleri için sahip olmadıkları temel becerileri ve işlevleri kazanmalarını sağlama sürecidir.
RehabilitasyonSonradan kaza veya hastalık gibi nedenlerle kaybedilen fiziksel, zihinsel veya sosyal becerilerin yeniden kazandırılması ve en üst düzeye çıkarılması sürecidir.
Yardımseverlik YaklaşımıEngellilere yönelik hizmetleri bir hak olarak değil, toplumun vicdanına, lütfuna ve merhametine dayalı geçici yardımlar olarak gören geleneksel yaklaşımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

5378 Sayılı Engelliler Kanunu

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk müstakil ve kapsamlı engellilik yasası olan 5378 sayılı Kanun, 2005 yılında yürürlüğe girmiştir. Kanun, dağınık durumdaki mevzuatı tek bir çatı altında toplayarak standart bir dil oluşturmayı amaçlamıştır.

Salamanca Bildirgesi Konferansı

UNESCO tarafından 7-10 Haziran 1994 tarihleri arasında İspanya'nın Salamanca kentinde düzenlenen ve 92 ülkeden 300'den fazla temsilcinin katıldığı konferans sonucunda kaynaştırma eğitiminin yol haritası deklare edilmiştir.

Türkiye'de Kaynaştırma Eğitiminin Başlangıcı

Türkiye'de kaynaştırma yoluyla eğitim uygulamaları yasal olarak ilk kez 1983 yılında yürürlüğe giren 2916 sayılı 'Özel Eğitime Muhtaç Çocuklar Kanunu'nun 4. maddesiyle düzenlenmiştir.

573 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname

30 Mayıs 1997 tarihli 573 sayılı Özel Eğitim Hakkında KHK ile Türkiye'de ilk kez 'destek eğitim hizmetleri' ve bireysel eğitim planları yasal güvenceye kavuşturulmuş, ailelerin karar süreçlerine katılımının önü açılmıştır.

Anayasa'nın 10. Maddesi ve Pozitif Ayrımcılık

T.C. Anayasası'nın 10. maddesine 2010 yılında yapılan değişiklikle eklenen fıkra uyarınca, engelliler için alınacak özel tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı belirtilerek pozitif ayrımcılık anayasal güvenceye alınmıştır.

Anayasa'nın 42. Maddesi ve Özel Eğitim

T.C. Anayasası'nın 42. maddesi, devletin durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alacağını belirterek, engellilerin eğitim hakkını devletin ana sorumluluğu olarak tanımlar.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği

Türkiye'de özel eğitim uygulamalarının çerçevesini çizen yönetmelik ilk olarak 31 Mayıs 2006 tarihinde yayımlanmış, en son kapsamlı güncellemesi ise 7 Temmuz 2018 tarihinde yapılarak yürürlüğe konmuştur.

Destek Eğitim Odası Haftalık Ders Sınırı

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre, kaynaştırma eğitimi alan öğrencilerin destek eğitim odasında alacakları haftalık eğitim süresi, öğrencinin haftalık toplam ders saatinin %40'ını aşamaz.

Zorunlu Okul Öncesi Eğitim Yaşı

Türkiye'de Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği uyarınca, eğitsel değerlendirme sonucu özel eğitim ihtiyacı olduğu belirlenen çocuklar için 36 ayını tamamladıkları andan itibaren okul öncesi eğitim zorunludur.

Yaygın Eğitimde Yaş Sınırı

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre, yaygın eğitim hizmetlerinden yararlanan özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilerden 27 yaşından gün almış olanların kayıtları silinerek diğer yaygın eğitim hizmetlerine yönlendirilir.

Türkiye Özürlüler Araştırması İstatistiği

TÜİK tarafından 2002 yılında gerçekleştirilen Türkiye Özürlüler Araştırması verilerine göre, Türkiye genelinde toplam nüfusun %12.29'unu engelli bireyler oluşturmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sözleşmelerin ve protokollerin kabul/yürürlük tarihlerine dikkat edin; EHİS 2006'da kabul edilmiş, Türkiye ise 2008'de onaylamıştır.
  • Tıbbi model ile sosyal model arasındaki fark sınavda sıkça sorulur; sosyal model çevresel engellere ve etkileşime odaklanır.
  • Destek eğitim odasındaki haftalık ders saati sınırının %40 olduğunu unutmayın, bu oran sınavda doğrudan bilgi sorusu olarak gelebilir.
  • Türkiye'deki engelli haklarının sivil mücadeleden ziyade devlet (tavan) kaynaklı geliştiği gerçeğini gerekçesiyle aklınızda tutun.
  • Salamanca Bildirgesi'nin 'kaynaştırma eğitimi' ve 'Herkes İçin Eğitim' kavramlarıyla doğrudan ilişkili olduğunu unutmayın.
  • 5378 sayılı Kanun'un 2014 güncellemesindeki engelli tanımının sosyal modele dayandığını ve ayrımcılık türlerini içerdiğini bilin.