Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Sosyoloji Lisans Programı » Toplumsal Cinsiyet Sosyolojisi
← Ünite 4
Toplumsal Cinsiyet Sosyolojisi

Ünite 4: Emek, Üretim ve Yeniden Üretim

Emek, Üretim ve Yeniden Üretim - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 94
Murdock'ın 250 Toplum Araştırması
George Peter Murdock, 1949 yılında yayımlanan 'Toplumsal Yapı' kitabında avcı-toplayıcı toplumlardan sanayi toplumlarına kadar geniş bir yelpazede tam 250 farklı toplumu incelemiştir. Bu ampirik verilere dayanarak çekirdek ailenin evrensel olduğunu, her toplumda ortak yerleşim, ekonomik iş birliği ve yeniden üretim işlevlerini yerine getirdiğini iddia etmiştir.
Guyana ve Batı Hint Adaları Siyahi Aile Örneği
1960'ların sonunda yapılan araştırmalar, Guyana ve Batı Hint Adaları'ndaki yoksul siyahi topluluklarda yetişkin bir erkeğin bulunmadığı, sadece anne ve çocuklardan oluşan hane yapılarının yaygın olduğunu göstermiştir. 1985'te siyah ailelerin %51'inin bu yapıda olması, çekirdek ailenin evrenselliği tezini çürüten en somut sosyolojik bulgulardan biridir.
Philippe Ariès ve Mahremiyetin Tarihi
Tarihçi Philippe Ariès'nin gerçekleştirdiği tarihsel incelemeler, modern çekirdek aileye atfedilen 'mahremiyet', 'özel alan' ve 'çocukluk dönemi' gibi kavramların insanlık tarihi boyunca var olmadığını ortaya koymuştur. Bu kavramlar görece yeni olup, kapitalizmin ve modern aile hayatının gelişimiyle birlikte kurgulanmıştır.
Engels ve Tek Eşli Ailenin Kökeni
Friedrich Engels, 1884 tarihli eserinde tek eşli çekirdek ailenin sevgi temelinde değil, özel mülkiyetin ve devletin ortaya çıkışıyla kurulduğunu savunur. Erkekler, biriken mülklerini kendi kanından olan meşru varislerine devredebilmek için kadının cinselliğini ve doğurganlığını tek eşlilik yasalarıyla denetim altına almışlardır.

Anahtar Kavramlar

Çekirdek AileAnne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan, modern sanayi toplumunun temel ve en küçük aile birimidir. Klasik aile sosyolojisinde evrensel olduğu iddia edilmiş, ancak sonraki ampirik çalışmalarla bu tezin mutlak olmadığı kanıtlanmıştır.
Geniş AileÇekirdek ailenin akrabalık, evlilik veya evlat edinme yoluyla büyümesiyle oluşan; büyükanne, büyükbaba, amca, hala gibi birden fazla kuşağı ve akrabayı aynı çatı altında veya yakın ilişkide barındıran geleneksel aile yapısıdır.
Yalıtılmış Çekirdek AileTalcott Parsons tarafından geliştirilen, modern sanayi toplumunda geniş akrabalık bağlarından yapısal olarak kopmuş ve coğrafi/toplumsal hareketliliğe uyum sağlamış tipik aile biçimidir. Akrabalarla ilişkiler zorunluluktan ziyade gönüllülük esasına dayanır.
Araçsal (Araçlı) Rolİşlevselci aile kuramında genellikle erkek eşe atfedilen, ailenin dış dünya ile ilişkisini kuran, geçimini sağlayan ve maddi kaynakları temin eden rasyonel ve hedef odaklı roldür.
Dışavurumsal (Anlatımlı) Rolİşlevselci kuramda kadına atfedilen, aile içi huzuru, duygusal bütünleşmeyi, çocukların bakımını ve psikolojik desteği sağlamaya yönelik olan ev merkezli roldür.
Cinsiyet Rolü FarklılaşmasıTalcott Parsons'ın geliştirdiği, kadın ve erkeğin biyolojik kapasitelerine uygun olarak aile içinde araçsal ve dışavurumsal rolleri ayrı ayrı üstlenmesi gerektiğini savunan cinsiyetçi işbölümü modelidir.
Ataerkillik (Patriyarka)İktisadi, siyasi, dini, toplumsal ve kültürel kurumların erkeklerin denetiminde olduğu ve erkeğin kadın üzerindeki egemenliğini, sömürüsünü ve kontrolünü yeniden üreten sistematik güç ilişkileri bütünüdür.
Aile Ücreti19. yüzyılın başında erkek sendikacıların, bir erkeğin kazandığı ücretin çalışmayan eşine ve çocuklarına bakmaya yetecek düzeyde olması gerektiği yönünde geliştirdikleri, kadını eve bağımlı kılan ücret hedefidir.
Aile İdeolojisiÇekirdek ailenin evrensel ve tek meşru norm olduğunu, kadının birincil yerinin ev, erkeğin ise kamusal alan olduğunu savunan ve egemen erkek çıkarlarını tüm toplumun ortak çıkarı gibi sunan hegemonik düşünce sistemidir.
Ücretsiz Ev İçi EmeğiHane içinde kadınlar tarafından gerçekleştirilen yemek, temizlik, çamaşır gibi rutin işler ile çocuk, yaşlı ve hasta bakımı gibi piyasada yapıldığında ücret gerektiren ancak evde karşılıksız bırakılan emektir.
Çifte Yük (İkinci Vardiya)Hem kamusal alanda ücretli bir işte çalışan hem de ev içi sorumlulukların, temizliğin ve çocuk bakımının birincil yükümlüsü olmaya devam eden kadınların yaşadığı çifte mesai durumunu açıklayan kavramdır.
Kurumsallaştırılmış DenetimDin, siyaset ve hukuk gibi erkek egemen toplumsal kurumlar aracılığıyla kadınların doğurganlık güçleri, çocuk sayıları, kürtaj ve doğum kontrol yöntemleri üzerinde kurulan sistematik ve yasal kontroldür.
Karı-Koca AilesiEşler ve onlara bağımlı çocuklardan oluşan, geniş akrabalık ağlarından bağımsız olan ve evlilik ilişkisinin kendisinin ön planda tutulduğu, boşanma oranlarının görece yüksek olduğu aile sistemidir.
Çift Bağını KoparmaDiane Vaughan tarafından geliştirilen, uzun süreli ve samimi bir ilişkinin veya evliliğin aşamalı olarak çözülmesi, duygusal bağların kopması ve tarafların ayrılığa yönelmesi sürecidir.
Yoksulluk NafakasıTürk Medeni Kanunu uyarınca, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan tarafa, kusuru diğer taraftan daha ağır olmamak şartıyla mali gücü oranında süresiz veya süreli olarak ödenen maddi destektir.
İştirak NafakasıBoşanma sonrasında ortak çocukların velayetini üstlenmeyen ebeveynin, çocukların eğitim, sağlık ve bakım masraflarına kendi mali gücü oranında ortak olmak amacıyla diğer ebeveyne ödediği nafakadır.
Olmayan BabaTarihsel olarak iş yoğunluğu nedeniyle çocuklarıyla ilişkisi hafta sonlarıyla sınırlı kalan veya günümüzde boşanma sonrasında çocuklarıyla bağı tamamen kopan ya da çok nadir görüşen babaları tanımlayan kavramdır.
Yeni BabalıkGeleneksel otoriter ve mesafeli baba rolünün aksine, çocukların bakımına, eğitimine ve duygusal gelişim süreçlerine aktif, ilgili, eşitlikçi ve sevgi dolu katılım gösteren modern babalık kurgusudur.
Geleneksel BabalıkAilenin maddi geçimini sağlayan ('ekmek getiren'), evin reisi ve otorite figürü olan, çocuklarıyla arasına mesafe koyan ve duygusal paylaşımdan kaçınan muhafazakar babalık modelidir.
Yeni Geleneksel BabalıkGeleneksel babalık değerlerini ve otoritesini korumakla birlikte, özellikle kız çocuklarıyla ilişkisinde geleneksel mesafeleri aşmaya ve daha yumuşak ilişkiler kurmaya çalışan babalık kategorisidir.
Gayretli BabalıkEşin çalışması veya hastalık gibi zorunlu koşullar nedeniyle, geleneksel toplumsal cinsiyet rollerinin dışına çıkarak ev işlerine ve çocuk bakımına pratik düzeyde katılan babalık modelidir.
Hevesli BabalıkZihinsel olarak geleneksel babalık şemalarına sahip olmasına rağmen, kendi içsel tercihi ve isteğiyle çocuk bakımına ve ev işlerine aktif olarak katılarak dönüşüm sergileyen babalık kategorisidir.
Çizgi Dışı BabalıkToplumsal cinsiyet eşitliği ilkelerini benimseyerek geleneksel erkeklik rollerini reddeden, çocuk bakımını ve ev içi sorumlulukları eşiyle tamamen eşit düzeyde paylaşan babalık modelidir.
Yeniden ÜretimMevcut iş gücünün günlük olarak fiziki ve psikolojik olarak işe hazırlanması ile gelecek nesil iş gücünün (çocukların) büyütülüp toplumsallaştırılması sürecidir. Büyük oranda kadının ücretsiz ev içi emeğiyle yürütülür.

Diğer Önemli Bilgiler

Eli Zaretsky ve Özel Yaşam Yanılsaması

Eli Zaretsky'ye göre sanayileşme öncesinde aile üretimin merkeziyken, fabrikaların kurulmasıyla iş ve ev ayrışmıştır. Kapitalizm, aileyi ekonomiden bağımsız 'özel bir sığınak' gibi sunarak bir yanılsama yaratır; oysa aile, iş gücünü her gün ücretsiz yeniden üreterek ve tüketimi körükleyerek kapitalist ekonominin en büyük dayanağıdır.

TÜİK Zaman Kullanım Araştırması Bulguları

TÜİK'in 2014-2015 verilerine göre, Türkiye'de kadınlar günde ortalama 4 saat 17 dakikayı ücretsiz ev işleri ve aile bakımına ayırırken, erkekler bu faaliyetlere sadece 51 dakika ayırmaktadır. İstihdamda ise erkekler günde ortalama 3 saat 58 dakika harcarken, kadınlar yalnızca 1 saat 9 dakika harcamaktadır.

Sylvia Walby'nin Sınıf Analizi

Feminist kuramcı Sylvia Walby, ev içindeki sömürü ilişkisini netleştirmek için sınıfsal kavramlar kullanır. Walby'ye göre evlilik ilişkisinde kocalar kadının karşılıksız emeğine doğrudan el koyan 'el koyan sınıfı', ev kadınları ise bu emeği üreten ancak karşılığını alamayan 'üreten sınıfı' temsil eder.

Ann Oakley'nin Çatışma Alanları

Sosyolog Ann Oakley, evli kadınların aile içinde dört temel alanda sistematik çatışma ve baskı yaşadığını saptamıştır: ev işlerinin kadına yıkılmasıyla oluşan ekonomik bağımlılık, eş ve çocukların duygusal yükünü taşıma zorunluluğu, asimetrik fiziksel/ekonomik güç ilişkileri ve erkeğin kadının cinselliği/doğurganlığı üzerindeki kontrolü.

Diane Vaughan ve Çift Bağını Koparma

Diane Vaughan, yüzden fazla boşanmış kişiyle yaptığı görüşmeler sonucunda ayrılık sürecini 'çift bağını koparma' kavramıyla açıklar. Bu süreçte ilişkiden ilk soğuyan 'başlatıcı', partnerinin kusurlarına odaklanarak ilişkiyi zihninde bitirir. Bu süreç, partnerin sadece iyi yönlerinin görüldüğü 'âşık olma' sürecinin tam tersidir.

Küresel Çocuk Evlilikleri Gerçeği

UNICEF ve Girls Not Brides raporlarına göre, dünya genelinde her 2 saniyede bir, 15 yaşın altındaki bir kız çocuğu zorla evlendirilmektedir. Yılda 12 milyona ulaşan bu çocuk evlilikleri; kız çocuklarının eğitimini sonlandırmakta, onları ölümcül erken gebelik risklerine, yoksulluğa ve her türlü şiddete maruz bırakmaktadır.

Türkiye'de Nafaka Hakkı ve Gerçekler

Türk Medeni Kanunu'nun 175. maddesine göre nafaka cinsiyete göre değil, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafa bağlanır. Ancak toplumsal cinsiyet eşitsizliği nedeniyle nafaka alanlar çoğunlukla kadınlardır. Mor Çatı verilerine göre bağlanan nafakalar ortalama 300 TL gibi çok düşük miktarlarda olup, erkekler sıklıkla ödemekten kaçınmaktadır.

Margaret Benston ve Kullanım Değeri

Marksist feminist Margaret Benston, kadınların ev içinde gerçekleştirdiği faaliyetlerin piyasa için değişim değeri değil, doğrudan yaşamın sürdürülmesi için 'kullanım değeri' ürettiğini belirtir. Kadınlar bu yönüyle, kapitalist sistemin ayakta kalmasını sağlayan ancak sistem tarafından görünmez kılınan ayrı bir toplumsal sınıftır.

Bonnie Fox ve Evdeki Yabancılaşma

Bonnie Fox'a göre, kapitalist iş yerlerinde sömürülen ve kararlara katılamayan erkekler, evlerini bir sığınak ve iktidar alanı olarak kullanırlar. Evde 'reis' olarak kontrol ve başarı hissi tadarak iş yerindeki yabancılaşmalarını telafi ederler. Kadınlar ise hem evde hem işte sömürüldükleri için çifte yabancılaşma yaşarlar.

Olmayan Baba Dönemi (1930-1970)

Batı sosyolojisinde 1930'lardan 1970'lere kadar olan süreç 'olmayan baba' dönemi olarak tanımlanır. Bu dönemde babalar, İkinci Dünya Savaşı ve sonrasındaki yoğun sanayi çalışma temposu nedeniyle çocuklarını sadece akşamları ve hafta sonları çok kısa sürelerle gören, aileyle bağı kopuk figürler haline gelmişlerdir.

Türkiye'de Erkeklik ve Babalık Araştırması

Tol ve Taşkan tarafından 2018 yılında yapılan araştırma, Türkiye'deki babalık modellerini hiyerarşik bir yapıda sunar. Piramit; en alttaki otoriter 'Geleneksel Babalık'tan başlayarak, 'Yeni Geleneksel', 'Gayretli', 'Hevesli' aşamalarından geçip, en tepedeki eşitlikçi 'Çizgi Dışı Babalık' ve 'Eşitlikçi Erkeklik' modellerine doğru uzanır.

Sınavda Dikkat Et

  • George Peter Murdock'ın 250 toplumu inceleyerek ortaya attığı 'çekirdek ailenin evrenselliği' tezi ile bu tezi çürüten 'Guyana/Batı Hint Adaları siyahi aile yapısı (anne-çocuk haneleri)' sınavda çeldirici olarak sıkça sorulur. Mutlaka ezberleyin.
  • Talcott Parsons'ın 'araçsal rol' (erkek/kamusal alan/maddi geçim) ve 'dışavurumsal rol' (kadın/özel alan/duygusal bakım) eşleştirmesini ve bu modelin sadece beyaz orta sınıf Amerikan ailesini yansıttığına yönelik eleştirileri unutmayın.
  • Friedrich Engels'in tek eşli çekirdek aileyi 'özel mülkiyetin' ortaya çıkışına ve mirasın meşru devrine bağlayan tezi, eleştirel aile kuramlarının temel çıkış noktasıdır.
  • TÜİK Zaman Kullanım Araştırması verilerindeki uçuruma dikkat edin: Kadınların ev işi/bakıma ayırdığı süre (4 saat 17 dk), erkeklerin ayırdığı sürenin (51 dk) yaklaşık 5 katıdır. Bu veri 'çifte yük' sorularında kanıt olarak istenir.
  • Türkiye'deki nafaka türlerini karıştırmayın: Yoksulluk nafakası boşanma ile yoksulluğa düşecek eşe (genellikle kadın) verilirken; iştirak nafakası doğrudan velayeti alan tarafa çocukların bakım masrafları için ödenir.
  • Babalık modelleri piramidinde (Tol ve Taşkan, 2018) 'Gayretli Babalık' (zorunluluktan katılan) ile 'Hevesli Babalık' (kendi isteğiyle katılan) arasındaki ince farkı ve en eşitlikçi modelin 'Çizgi Dışı Babalık' olduğunu zihninize kazıyın.