Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Sosyoloji Lisans Programı » Toplumsal Cinsiyet Sosyolojisi
← Ünite 5
Toplumsal Cinsiyet Sosyolojisi

Ünite 5: Aile

Aile - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 128
Cinsiyete Dayalı İşbölümü
Sanayi devrimi öncesinde tarımsal üretimde kadın ve erkek birlikte aktif rol alırken, kapitalizmle birlikte iş ve ev alanları ayrılmıştır. Kadınlar ev içine hapsedilerek ücretsiz bakım emeğiyle ilişkilendirilmiş, erkekler ise kamusal alanda ücretli çalışan konumuna getirilmiştir.
Kadınların İşgücüne Katılım Oranları
Dünya genelinde kadınların işgücüne katılımı düşüş eğilimindedir. 2018 verilerine göre küresel katılım oranı %48 iken, Türkiye'de bu oran %34 ile dünya ortalamasının oldukça altında kalmaktadır. Ortadoğu ve Kuzey Afrika bölgelerinde ise bu oran %20'lere kadar düşmektedir.
Cam Tavan Sendromu
Kadın çalışanların erkeklerle aynı eğitim, kıdem ve yeteneğe sahip olmalarına rağmen, üst düzey yönetici kadrolarına yükselmesini engelleyen görünmez kurumsal engellerdir. Bu engeller açıkça belirtilmeyen ancak kültürel ve yapısal önyargılardan beslenen bariyerlerdir.
Türkiye'de Analık Ücret Cezası
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) raporlarına göre Türkiye, anne olan kadınlar ile anne olmayan kadınlar arasındaki ücret farkının en yüksek olduğu ülkedir. Türkiye'de anne olmanın bedeli, kadınların %30 daha düşük ücret elde etmesiyle sonuçlanmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Cinsiyete Dayalı İşbölümüTarihsel ve kültürel süreçler doğrultusunda kadın ve erkeğin toplumda üstleneceği rollerin, görevlerin ve işlerin cinsiyet temelinde birbirinden ayrılmasıdır.
Yeniden ÜretimEmek gücünün günlük olarak yenilenmesini, bakımını ve gelecek nesillerin (insan soyunun) biyolojik ve toplumsal olarak yetiştirilmesini kapsayan süreçtir.
Yatay AyrışmaEmek piyasasında kadınların ve erkeklerin toplumsal cinsiyet kalıplarına göre farklı sektörlerde, mesleklerde ve iş kollarında yoğunlaşması durumudur.
Dikey AyrışmaKadın ve erkeğin aynı iş kolunda çalışmasına rağmen, kadınların hiyerarşik olarak daha alt statülerde ve daha düşük ücretli pozisyonlarda yer almasıdır.
Cam TavanKadınların bilgi, beceri ve donanımlarına bakılmaksızın, işyerinde üst yönetim kademelerine ve karar verici pozisyonlara yükselmesini engelleyen görünmez bariyerlerdir.
Analık Ücret FarkıAnne olan kadınlar ile anne olmayan kadınların kazançları arasındaki farkı ifade eden, çocuk sahibi olmanın kadın ücretlerinde yarattığı düşüş eğilimidir.
Dağılım AyrımcılığıKadınların işe giriş aşamasından itibaren erkeklerden farklı, daha düşük ücretli ve güvencesiz iş kollarına yönlendirilmesiyle oluşan ücret eşitsizliğidir.
Değersel AyrımcılıkSırf kadınların yoğun olarak çalıştığı bir iş kolu olduğu için, o işin gerektirdiği vasıflara bakılmaksızın emeğin ve ücretin düşük tutulmasıdır.
Cesareti Kırılmış İşsizlerÇalışmak istemesine rağmen piyasadaki yapısal engeller ve ayrımcılık nedeniyle iş bulma ümidini yitirip aktif iş aramayı bırakan, resmi istatistiklerde görünmeyen işsizlerdir.
EnformelleşmeEmek sürecinin esnekleşmesiyle birlikte çalışanların güvencesiz, sigortasız, sendikasız, düşük ücretli ve geçici işlerde istihdam edilmesi sürecidir.
Birincil İşgücü PiyasasıYüksek iş güvencesi, görece yüksek ücret, terfi imkanları, mesleki eğitim olanakları ve güçlü sendikal örgütlenmenin olduğu istikrarlı istihdam alanıdır.
İkincil İşgücü PiyasasıDüşük iş güvencesi, düşük ücret, sendikasızlık, kötü çalışma koşulları ve sınırlı terfi imkanları barındıran, kadınların yoğun çalıştığı istihdam alanıdır.
Vasıfsızlaşma KuramıTekelci kapitalizmde emek sürecinin parçalanması, rutinleşmesi ve otomasyonla birlikte işçilerin vasıflarını yitirerek emeğin ucuzlatılmasını savunan kuramdır.
Yedek Sanayi OrdusuKapitalizmin kriz dönemlerinde kolayca gözden çıkardığı, ekonomik büyüme dönemlerinde ise ucuz emek olarak piyasaya çektiği işsizler ve güvencesiz çalışanlar topluluğudur.
AtaerkillikMaddi bir temeli olan, erkeklerin kadınlar üzerinde egemenlik kurmasını ve onları denetlemesini sağlayan hiyerarşik ilişkiler ve erkek dayanışması sistemidir.
Aile ÜcretiErkek işçinin tek başına tüm ailenin geçimini ve yeniden üretimini sağlamasına yetecek düzeyde ödenen, ataerkil yapıyı pekiştiren ücret normudur.
Dışlama StratejisiErkek çalışanların ve sendikaların, kadınları yüksek ücretli ve prestijli belirli sektörlerin dışında tutmak için uyguladıkları ataerkil dışlama yöntemidir.
Ayrışma StratejisiKadınların sadece 'kadın işi' olarak kodlanmış, daha düşük statülü ve düşük gelirli belirli sektörlerde istihdam edilmesini sağlayan mekanizmadır.
Doğallaştırılmış EmekKadınların ev içinde harcadıkları fiziksel, duygusal ve zihinsel emeğin bir iş olarak görülmeyip, kadının doğasının gereği doğal bir davranış olarak kabul edilmesidir.
Kullanım DeğeriPiyasada satılmak için değil, doğrudan hane halkının ihtiyaçlarını karşılamak ve tüketilmek üzere üretilen mal ve hizmetlerin değeridir.
Ataerkil Aile-İçi Üretim TarzıChristine Delphy tarafından geliştirilen, ev işlerinin ve kadın emeğinin aile içinde erkekler tarafından ücretsiz olarak sömürüldüğü özerk üretim sistemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Resmi İşsizlik Tanımının Sınırları

TÜİK ve benzeri kurumlar sadece son dönemde aktif iş arayanları işsiz kabul eder. Ev işleri, çocuk bakımı veya ayrımcılık nedeniyle iş aramaktan vazgeçen ancak çalışmak isteyen milyonlarca kadın işsiz istatistiklerine yansıtılmamaktadır.

Enformel Sektör ve Kadın Emeği

Gelişmekte olan ülkelerde kadınların %60'ından fazlası tarım dışı enformel alanlarda çalışmaktadır. Esnek üretim süreçlerinde fason üretim zincirinin en altında yer alan kadınlar, evlerinde parça başı işler yaparak güvencesiz ve çok düşük ücretlerle çalışmaktadır.

Talcott Parsons ve Rol Ayrışması

Parsons'ın yapısal işlevselci kuramına göre, aile içindeki kadın-erkek rol ayrışması toplumsal denge için şarttır. Kadının ekspresif (duygusal/bakım), erkeğin ise enstrümantal (araçsal/geçim sağlayan) rolü üstlenmesi ailenin ve toplumun devamlılığını sağlar.

İnsan Sermayesi Kuramının Eleştirisi

Kuram, kadınların düşük ücret almasını kendi rasyonel tercihleri ve eğitime az yatırım yapmalarıyla açıklar. Ancak bu yaklaşım, kadınların eğitim almasını engelleyen ataerkil yapıları ve aynı eğitime sahip kadınların maruz kaldığı ücret ayrımcılığını görmezden gelir.

İkili İşgücü Piyasası ve Kadınlar

Piyasa birincil (güvenceli) ve ikincil (güvencesiz) olarak ikiye ayrılır. İşverenler, kadınların evlilik ve çocuk nedeniyle işi bırakabileceğini varsayarak onlara yatırım yapmaz ve kadınları düşük ücretli ikincil piyasaya yönlendirir.

Harry Braverman ve Vasıfsızlaşma

Tekelci kapitalizmde işlerin basitleştirilmesi ve rutinleştirilmesi, vasıflı işgücüne olan ihtiyacı azaltmıştır. Bu süreç, işverenlerin daha düşük ücretlerle çalışmaya razı olan kadın emeğini üretim sürecine çekmesini kolaylaştırmıştır.

Yedek Sanayi Ordusu Olarak Kadın

Beechey'e göre kadınlar, aile içindeki konumlarından dolayı esnek ve geçici çalışmaya daha uygundur. Ekonomik büyümede ucuz işgücü olarak piyasaya çekilirler, kriz dönemlerinde ise ilk olarak işten çıkarılıp eve geri gönderilirler.

Heidi Hartmann ve İkili Sistem Kuramı

Hartmann, kapitalizm ve ataerkilliğin ortak çıkar ilişkisi içinde olduğunu savunur. 'Aile ücreti' sistemi sayesinde erkek evde kadının ücretsiz hizmetinden yararlanırken, kapitalist de kadının ucuz emeğinden ve erkeğin işe bağlılığından faydalanır.

Sylvia Walby'nin Ataerkil Stratejileri

Walby, emek piyasasında erkeklerin kadın emeğini denetlemek için 'dışlama' ve 'ayrışma' stratejilerini kullandığını belirtir. Kadınlar ya yüksek gelirli erkek işlerinden tamamen dışlanır ya da düşük statülü kadın işlerine hapsedilir.

Ev İçi Emeğin Görünmezlik Nedenleri

Ev içi emeğin görünmez olmasının üç temel nedeni vardır: Sevgi ve annelik temelinde doğallaştırılması, mesai saati ve sınırının olmaması (24 saate yayılması) ve karşılığında hiçbir ücret ödenmemesidir.

Christine Delphy ve Baş Düşman

Delphy'ye göre kadınların baş düşmanı kapitalizmden ziyade ataerkilliktir. Evlilik sözleşmesi, kadının ev içi emeğinin aile reisi olan erkek tarafından ücretsiz olarak gasp edilmesini yasallaştıran ataerkil bir sömürü aracıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • 'Cam tavan' kavramını dikey ayrışma ve terfi engelleriyle; 'sekreterlik/hemşirelik' gibi meslek yığılmalarını ise yatay ayrışmayla ilişkilendirin.
  • Türkiye'nin dünyada 'analık ücret farkı cezasının' (%30) en yüksek olduğu ülke olduğunu unutmayın.
  • İnsan sermayesi kuramının 'cinsiyet körü' olduğunu ve eşitsizlikleri rasyonel tercihlere bağlayarak meşrulaştırdığını aklınızda tutun.
  • Heidi Hartmann'ın 'aile ücreti' kavramını kapitalizm ve ataerkilliğin ortak uzlaşma noktası olarak tanımladığını unutmayın.
  • Ev içi emeğin görünmez olmasının 3 temel nedenini (doğallaştırma, mesai belirsizliği, karşılıksızlık) mutlaka ezberleyin.
  • Christine Delphy'nin sömürünün kaynağı olarak kapitalizmi değil, özerk 'ataerkil aile-içi üretim tarzını' gördüğünü bilin.