Tanzimat Fermanı3 Kasım 1839'da Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane'de ilan edilen; Osmanlı modernleşmesini padişahların şahsi iradesinden çıkarıp devletin vazgeçilmez resmi siyaseti haline getiren temel belgedir. Örnek olarak, bu fermanla birlikte dışişleri teşkilatı ve diplomasi alanındaki kurumsallaşma adımları hız kazanmıştır.
Hâriciye NezâresiOsmanlı Devleti'nde dış ilişkileri yürütmek, yabancı devletlerle diplomatik yazışmaları ve temsilcilikleri yönetmek amacıyla kurulan modern Dışişleri Bakanlığıdır. Örnek olarak, 1839-1878 döneminde müsteşarlık, tercüme odası ve çeşitli kalem müdürlükleriyle tam bir kurumsal yapıya kavuşmuştur.
Sefâret-i KübrâOsmanlı Devleti'nin dış teşkilatındaki en üst düzey diplomatik temsilcilik rütbesi olup büyükelçilik anlamını taşımaktadır. Örnek olarak, Paris ve Viyana gibi önemli Avrupa başkentlerinde Sefâret-i Kübrâ seviyesinde büyükelçilikler bulundurulmuştur.
Denge SiyasetiOsmanlı Devleti'nin zayıfladığı dönemde Avrupalı büyük devletler arasındaki çıkar çatışmalarından ve menfaat zıtlıklarından yararlanarak varlığını sürdürme ve toprak bütünlüğünü koruma stratejisidir. Örnek olarak, Âlî Paşa ve Fuad Paşa vasiyetnamelerinde İngiltere ve Fransa arasındaki menfaat çatışmalarından istifade edilmesi gerektiğini vurgulamışlardır.
NedimofSadrazam Mahmud Nedim Paşa'nın Rusya yanlısı dış politika izlemesi ve Rus Büyükelçi İgnatiyew'in etkisinde kalarak devlet işlerini yürütmesi nedeniyle halk tarafından takılan aşağılayıcı lakaptır. Örnek olarak, Cevdet Paşa onun hakkında 'Sakalını Rusya elçisinin eline verdi' değerlendirmesini yapmıştır.
Hasta AdamOsmanlı Devleti'nin 19. yüzyıldaki zayıf, ekonomik ve idari krizlerle malul durumunu ifade etmek için ilk defa Rus Çarı I. Nikola tarafından St. Petersburg'daki İngiliz büyükelçisine karşı kullanılan kavramdır. Örnek olarak, Çar I. Nikola bu ifadeyle Osmanlı mirasının paylaşılmasını İngiltere'ye teklif etmiştir.
Kutsal Yerler MeselesiKudüs'teki Hristiyanlarca kutsal kabul edilen mekanların Ortodoks ve Katolik mezhepleri tarafından kullanımı ve bakımı konusunda yaşanan anlaşmazlıklara Rusya ve Fransa'nın müdahil olmasıyla başlayan uluslararası rekabettir. Örnek olarak, bu mesele 1853-1856 Kırım Harbi'nin çıkışındaki temel gerekçelerden birini oluşturmuştur.
Hünkâr İskelesi İttifak AntlaşmasıMehmed Ali Paşa tehlikesine karşı Osmanlı Devleti'nin Rusya ile 1833 yılında imzaladığı, gerektiğinde Rusya'nın askeri yardımı karşılığında boğazları yabancı savaş gemilerine kapatmasını öngören antlaşmadır. Örnek olarak, bu antlaşma İngiltere ve Fransa'nın tepkisini çekerek Boğazlar Sorunu'nun doğmasına yol açmıştır.
Boğazlar SorunuRus donanmasının Hünkâr İskelesi Antlaşması çerçevesinde İstanbul'a gelmesi ve Çanakkale ile İstanbul boğazlarının statüsü hakkında Avrupalı büyük devletler arasında başlayan tartışmalara verilen isimdir. Örnek olarak, bu sorun 1841 Londra Antlaşması ile barış zamanında boğazların yabancı savaş gemilerine kapatılması ilkesiyle çözülmüştür.
Islahat FermanıKırım Harbi sürerken büyük devletlerin büyükelçileri ve Osmanlı devlet adamlarının ortak çalışmasıyla hazırlanan, gayrimüslim tebaaya yeni haklar ve eşitlikler öngören ve Sultan Abdülmecid tarafından 28 Şubat 1856'da ilan edilen fermandır. Örnek olarak, Paris Kongresi'nin 9. maddesine konu olmuştur.
Avrupa Uyumu1815 Viyana Kongresi'ne katılan büyük devletlerin Avrupa'daki siyasi dengeyi korumak ve çıkabilecek krizleri ortaklaşa çözmek amacıyla oluşturduğu diplomatik sistemdir. Örnek olarak, Paris Kongresi ile Osmanlı Devleti de bu uyumun bir parçası kabul edilmiştir.
Paris Kongresi (1856)Kırım Harbi'ni sonlandırmak ve Osmanlı Devleti'nin katılımıyla yeni bir Avrupa diplomatik düzeni kurmak amacıyla 1856'da toplanan uluslararası kongredir. Örnek olarak, kongrenin 7. maddesi ile Osmanlı toprak bütünlüğü büyük devletlerin garantisi altına alınmıştır.
Lübnan Nizamnamesi1860-1861 Lübnan olaylarının ardından büyük devletlerin kurduğu heyetin hazırladığı rapor doğrultusunda Babıâli tarafından 9 Haziran 1861'de ilan edilen ve bölgenin Hristiyan bir mutasarrıf tarafından idare edilmesini öngören belgedir. Örnek olarak, bu göreve Ermeni Katolik David Efendi getirilmiştir.
Andrássy NotasıHersek isyanının büyümesi üzerine Avusturya Dışişleri Bakanı Andrássy'nin büyük devletlerin onayını alarak 31 Ocak 1876'da Babıâli'ye verdiği ve Balkanlar'da acil reformlar yapılmasını talep ettiği sert notadır. Örnek olarak, Sadrazam Mahmud Nedim Paşa bu notayı kabul etmesine rağmen asiler isyanı durdurmamıştır.
Tersane KonferansıBalkan Krizi'ni ve Osmanlı Devleti'nin iç yapısını görüşmek üzere 11-23 Aralık 1876 tarihlerinde İstanbul'da toplanan altı büyük devletin konferansıdır. Örnek olarak, konferansın son gününde Osmanlı Devleti dış müdahaleyi engellemek için Kanûn-ı Esâsî'yi ilan etmiştir.
Ayastefanos Antlaşması1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi'nin ardından 3 Mart 1878'de Yeşilköy'de (Ayastefanos) imzalanan, Osmanlı Devleti için oldukça ağır şartlar içeren ve Balkanlar'daki egemenliğini büyük ölçüde bitiren barış antlaşmasıdır. Örnek olarak, Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olmuş, büyük bir Bulgaristan Prensliği kurulmuştur.
Berlin Kongresi (1878)Ayastefanos Antlaşması'nın getirdiği ağır şartları gözden geçirmek ve yeni bir Avrupa diplomatik dengesi kurmak amacıyla 1878'de düzenlenen uluslararası kongredir. Örnek olarak, bu kongre Osmanlı diplomasi tarihinde 1856 Paris düzeninin yerini alan yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur.
İttihâd ve Terakkî Cemiyeti1908 Jön Türk İhtilali ile saray merkezli mutlakiyetçi yönetime son vererek diplomasinin yönetimini yeniden Babıâli'ye ve hükümete kazandıran siyasi teşkilattır. Örnek olarak, 1909-1918 yılları arasında Osmanlı dış politikasında etkin rol oynamıştır.
