Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Osmanlı Türkçesi Metinleri 1
← Ünite 2
Osmanlı Türkçesi Metinleri 1

Ünite 2: Metin Okuma ve Anlama: Matbu Metinler-II

Metin Okuma ve Anlama: Matbu Metinler-II - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 98
Bozcaada Hisarı Kuşatması (1646)
Safer ayının 27. günü (25 Nisan 1646) yirmi parça kalyonla gelen düşman Bozcaada Hisarı'nı kuşatmış, hisarda mühimmat kalmayınca Rumeli Beylerbeyi Küçük Hasan Paşa kadırgalarla ani baskın yaparak düşmanı kaçırmıştır.
Muarız Körfezi Deniz Savaşı
Rebiü'l-ahir ayının 10. günü (26 Mayıs 1646) Osmanlı donanması Gelibolu'dan kalkarak Muarız Körfezi'nde su ikmali yapan 26 pare düşman kalyonuna hücum etmiş ve düşman gemileri ağır hasar almıştır.
Suda Hisarı ve Ateş Gemisi Vakası
14 Ağustos 1646 tarihinde Hanya dışındaki Cezayir gemilerine düşman beş adet barut ve kumbara dolu ateş gemisiyle saldırmış, Osmanlı askerleri palaşkermelerle bu gemileri uzaklaştırarak yanmasını sağlamıştır.
Musa Paşa'nın Şehadeti (Ocak 1647)
Zilhicce'nin 17. günü (24 Ocak 1647) Ağriboz önünde bir kalyonu sararak bizzat ele geçirmek isteyen Kapudan Paşa Musa Paşa, tüfek kurşunu isabet etmesi sonucu şehit olmuştur.

Anahtar Kavramlar

VakanüvisOsmanlı Devleti’nde resmi tarihi yazmakla görevli olan saray tarihçileridir. Naima Mustafa Efendi Osmanlı’nın ilk resmi vakanüvisidir ve eserlerinde Arapça-Farsça unsurları yoğun şekilde kullanmıştır.
ZeâmetOsmanlı’da timardan daha büyük olan, yıllık geliri 20.000 ile 100.000 akçe arasındaki dirlik türüdür. Düşmanın defedilmesi karşılığında askeri sınıfa tahsis edilirdi.
TîmârSipahilere hizmetleri karşılığında verilen, yıllık geliri 1.000 ile 20.000 akçe arasında değişen devlet geliridir. Metne göre sahibi bulunduğu bölgede mutavattın (yerleşik) olmalıdır.
KapukuluOsmanlılarda meslekleri askerlik olan ve doğrudan merkezi hazineden (ulûfe) maaş alanimi askeri sınıftır, genellikle yeniçerileri ifade eder.
CebelüTimar ve zeamet sahiplerinin, gelirlerine bağlı olarak sefer zamanı yanlarında götürmeye veya donatmaya mecbur oldukları zırhlı ve donanımlı süvari askerleridir.
Be-nevbet TîmârAnadolu Eyaleti’nde uygulanan, aynı timarın birkaç kişiye verilerek sefer zamanı sırayla (nöbetleşe) savaşa katıldıkları özel bir timar türüdür.
SerdengeçdiAskeri harekatlarda ve kuşatmalarda ölümüne savaşmak üzere gönüllü olarak öne atılan fedai asker birliğidir; metinde Küçük Hasan Paşa beş kadırga serdengeçti ile hücum etmiştir.
KalyonYelkenle hareket eden büyük savaş gemisi türüdür. Kâtip Çelebi’nin metninde Bozcaada kuşatmasında yirmi parça kalyondan bahsedilir.
KadırgaKürek ve yelken gücüyle hareket eden, özellikle Akdeniz’de yaygın olarak kullanılan orta boy savaş gemisidir.
BurtunOsmanlı denizcilik terminolojisinde geçen yabancı kökenli bir savaş gemisi türüdür; metinde düşman donanmasında burtunlar yer almıştır.
MavunaGeniş gövdeli, büyük taşıma ve savaş kapasitesine sahip Osmanlı deniz gücünde yer alan bir gemi çeşididir.
ŞaykaNehirlerde ve deniz kıyılarında kullanılan hafif yapıdaki Osmanlı savaş ve nakliye gemisidir.
BaştardeKadırgadan biraz daha büyük, güvertesi geniş ve kürek sayıları fazla olan komuta gemisi niteliğindeki savaş gemisidir.
Tersâne-i Âmireİstanbul’da gemi yapımı, bakımı ve donanmanın kışlaması için kurulan ana tersanedir.
MahlûlSahibinin ölümü veya görevden alınması nedeniyle boş kalan memuriyet, kadro veya timar dirliğidir.
Ma'zûlGörevinden azledilmiş, işten el çektirilmiş memur veya sipahidir.
FerâgatBir hakkından, mülkünden veya dörlüğünden kendi isteğiyle vazgeçme, başkasına devretme durumudur.
AlaybeyiTimarlı sipahilerin başında bulunan ve sefer zamanı onları beylerbeyi maiyetinde savaşa götüren komutandır.
ÇeribaşıTimarlı sipahiler ve müsellim gibi askeri teşekküllerde zâbitlik yapan askeri yöneticidir.
SerhadOsmanlı devlet sınırlarının en uç noktaları, hudut boylarıdır. Gönüllü yiğitler buralarda görev yaparak timar elde ederdi.
VoyvodaEflak ve Boğdan gibi Osmanlı’ya bağlı özerk eyaletlerin başında bulunan yönetici ve vali unvanıdır.
Kalgay SultanKırım hanlığında hanın resmi veliahtı ve ikinci adamı konumunda olan yüksek rütbeli yöneticidir.
PîşkeşOsmanlı protokolünde üst makamlara sunulan kıymetli hediye ve sunulardır; Erdel ve diğer eyaletler her yıl haraçla birlikte pîşkeş gönderirdi.
ÜsküfYeniçeri ocağı ve bazı üst düzey yöneticiler tarafından giyilen özel başlık türüdür; Erdel hakimlerine tayinlerinde verilirdi.
Vera-yı KafesPadişahların divan toplantılarını veya halkın şikayetlerini odanın penceresindeki kafesin arkasından gizlice dinlemesi uygulamasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

İkinci Musa Paşa'nın Ağriboz ve Sakız Seferi

1647 yılında İkinci Musa Paşa, Anadolu askerini Girit'e geçirmek isterken düşman ablukası nedeniyle Ağriboz'a dönmüş, Sakız ve Ağriboz'da mühimmat bırakarak eli boş Girit'e varmak zorunda kalmıştır.

Ayn Ali Efendi ve Timar Kanunnamesi

Ayn Ali Efendi’nin 'Kavânîn-i Âl-i Osmân' adlı eseri, zeamet ve timarların tevzii, sipahilerin yerleşik olma zorunluluğu, mahlûl ve feragat kurallarını detaylıca düzenleyen kanunları içermektedir.

Anadolu Eyaleti Be-nevbet Timarları

Anadolu Eyaleti'nde bazı timarlar birkaç kişiye ortak verilerek 'be-nevbet' (nöbetleşe) adlandırılmış, bu timarı alanların eşkin timarına geçmesine izin verilmemiştir.

Sivas (Rûm) Vilayeti Mülk Timarları

Rûm Vilayeti'ndeki be-nevbet timarlar eski sultanlar tarafından mülk olarak temlik edildiğinden, diğer timarlardan farklı olarak miras yoluyla varislerine intikal etmekteydi.

Cebelü Askeri Göndermeme Cezası

Anadolu'daki bazı mülk timar sahipleri sefer zamanı cebelü göndermediğinde timarları başkasına verilmez, ancak o yılın mahsulüne mevkufat memurları tarafından devlet adına el konulurdu.

Silistre Valisi Fazlı Paşa'nın Edirne'de İdamı

Eflak ve Boğdan seferinde görevini ağırdan alan, askeri kış şartlarında zorlayan ve Tuna'yı kayığı buz üstünde iplerle çektirerek geçen Silistre Valisi Fazlı Paşa, Edirne'de padişah huzurunda cellada verilerek idam edilmiştir.

Edirne Sarayı Divanhanesi ve Kafes Uygulaması

Padişahlar, halkın dava ve şikayetlerini bizzat dinlemek ve adaleti sağlamak amacıyla Edirne Sarayı'ndaki divanhaneye bakan bir köşk inşa ettirip penceresine kafes yerleştirmiştir.

Erdel Krallığı ve Yıllık Haraç

Kanuni Sultan Süleyman döneminden beri Osmanlı'ya bağlı olan Erdel krallığı, senede 10.000 altın haraç ödemekte ve yeni yöneticileri İstanbul'a gelerek berat ve üsküf almaktaydı.

Rakoçi-oğlu'nun Lehistan Sevdası

Erdel hakimi Rakoçi-oğlu, haraketinden ötürü Leh krallığını ele geçirmek ve oğlunu Erdel'e hakim kılmak için İsveç, Eflak ve Boğdan'dan asker toplayarak Lehistan üzerine yürümüştür.

Kırım Hanı'nın Erdel Seferi

Rakoçi-oğlu'nun Lehistan'a saldırması üzerine Leh kralının Osmanlı'dan yardım istemesiyle Kırım Hanı görevlendirilmiş ve Erdel hakimine gerekli ceza (gûşmâl) verilmiştir.

Edirne Sahrâsında Erdel Seferi Otağı

Rakoçi-oğlu'nun son fermanlara uymaması ve firari voyvodaları saklaması üzerine Venedik seferi ertelenmiş, Recep ayının 10. günü ilkbaharda Edirne sahrasında Erdel seferi otağı kurulmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Kâtip Çelebi'nin Tuhfetü’l-Kibâr fî Esfâri’l-Bihâr adlı eserinin deniz savaşları, kalyon, kadırga ve Suda Hisarı gibi terimlerle birlikte denizcilik tarihi açısından önemini unutmayın.
  • Ayn Ali Efendi'nin Kavânîn-i Âl-i Osmân eserindeki timar, zeamet, mahlûl, feragat ve be-nevbet timar kavramlarının tanımlarını ve istisnalarını karıştırmayın.
  • Anadolu Eyaleti ile Rûm (Sivas) Vilayeti arasındaki be-nevbet timar uygulama farklarına dikkat edin; Rûm'da miras kalırken Anadolu'da cebelü şartı vardır.
  • İbrahim Peçuyî’nin Tarih-i Peçevî metninde Fazlı Paşa’nın idam sebebi (Tuna'yı kayıkla geçmesi ve ihmali) ile Erdel seferinin sebepleri (Rakoçi-oğlu'nun hıyaneti) sınavda sık sorulan detaylardır.
  • Osmanlı Türkçesi matbu metinlerinde geçen 'mutavattın', 'mahlûl', 'cebelü', 'gûşmâl' gibi temel terimlerin sözlük anlamlarını iyi kavrayın.
  • Padişahların Edirne sarayında kafes arkasından halkın şikayetlerini dinleme uygulamasının (vera-yı kafes) adalet anlayışındaki yerini unutmayın.