Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Osmanlı Türkçesi Metinleri 1
← Ünite 3
Osmanlı Türkçesi Metinleri 1

Ünite 3: Metin Okuma ve Anlama: Matbu Metinler-III

Metin Okuma ve Anlama: Matbu Metinler-III - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 117
Şehzade Mehmed'in Katli
Rumeli Kadıaskeri Kemaleddin Efendi'nin verdiği fetva üzerine, Sultan Osman kardeşini fitneyi önlemek bahanesiyle haksız yere şehit ettirmiştir. Şehzade katledilirken Sultan Osman'a beddua etmiş, bu beddua kısa sürede gerçekleşmiştir.
Davud Paşa Sahrası Otağı
Cemaziyelevvel ayının yedinci günü (Nisan ayı) padişahın otağı Davud Paşa sahrasına kurulmuş, dokuz gün sonra padişah ve mücahitler İstanbul'dan ayrılarak otağa nüzul eylemiştir.
Küsûf (Güneş Tutulması) Olayı
Sefer hazırlıkları sırasında Cemaziyelevvel ayının yirmi dokuzuncu günü küsûf namazı kılınmıştır. Tutulma günleri uğursuz sayılmasına ve sefere çıkılması tecviz edilmemesine rağmen ordu hareket etmiştir.
Ahyolu'nun Kazaklar Tarafından Yağmalanması
Şaban ayının ilk gününde altmış parça Kazak şaykası Misivri önüne gelerek Ahyolu iskelesini yakmış ve yağmalamıştır. Ordu balkanları aşarken bataklık yollar yüzünden çok sayıda hayvan telef olmuştur.

Anahtar Kavramlar

OtağSefer sırasında hükümdar veya ordu komutanı için kurulan büyük çadırlardır. Metinde Hotin seferi sırasında Davud Paşa sahrasına kurulan otağ-ı hümâyûn bu duruma örnek teşkil eder.
KadıaskerDivan-ı hümayun üyesi olup yargı ve eğitim teşkilatının sorumlusudur. Metinde Şehzade Mehmed'in katli için fetva veren Rumeli Kadıaskeri Kemaleddin Efendi örnek gösterilmiştir.
KüsûfGüneş tutulması olayıdır. Metinde, Hotin seferine hareket edilmeden önce Küsûf namazı kılındığı ve bu günlerin uğursuz sayıldığı belirtilmektedir.
DilDüşman ordusu hakkında istihbarat ve bilgi almak amacıyla yakalanan esirdir. Metinde sefer sırasında Leh ordusunun durumunu öğrenmek için getirilen dillerden bahsedilmektedir.
UlûfeYeniçeriler ile kapıkulu askerlerine, topçu ve cebecilere üç ayda bir verilen maaştır. Metinde sipahilerin ağa kapısına varıp ulûfe ve zahire talep ettiği anlatılmaktadır.
ŞaykaAltı düz ve enli, Tuna ve Karadeniz'de Osmanlılar ile Kazaklar tarafından kullanılan savaş gemisidir. Metinde Kazakların şaykalarla saldırıları ve Osmanlı donanmasının bunları batırdığı anlatılır.
KösDeve, fil veya at sırtında taşınan büyük davullardır. Metinde balkanlar aşılırken develerin yorulması üzerine fillerin kösleri taşıdığı ifade edilmektedir.
Hil‘atPadişahlar tarafından devlet erkânına giydirilen üst elbisesi, kaftandır. Metinde Kaptan Halil Paşa ve başarılı çorbacılara hil‘atler giydirildiği belirtilmektedir.
BaştardaKürekle hareket eden donanma gemileri içinde kadırgadan sonra en büyük olan ve üst düzey deniz komutanlarının kullandığı savaş gemisidir.
MedeniyetAğaoğlu Ahmed'e göre hayatın maddi ve manevi bütün tezahürlerini, düşünce ve giyim tarzını içine alan en şümullü anlamıyla 'tarz-ı hayat' demektir.
Buda-Brahma MedeniyetiNüfus yoğunluğu itibarıyla dünyanın en büyük cemaatini ihtiva eden, Hindistan, Çin ve Japonya'yı kapsayan medeniyet zümresidir.
Garp MedeniyetiAvrupa, Amerika ve Avustralya'yı kapsayan, günümüzde askeri, teknik ve ilmi alanda galip konumda bulunan Batı medeniyetidir.
İslam MedeniyetiAfrika'nın tamamını ve Asya ile Avrupa'nın bir kısmını içine alan, ortak din, zihniyet ve ahlâk değerlerine sahip medeniyet dairesidir.
LağımKaleleri düşürmek veya düşman karargahına zarar vermek amacıyla yer altına kazılan örtülü tünellerdir. Metinde Beyrut kalesinde lağım bulunduğu ve patlama yaşandığı anlatılır.
Mîr-âlâyAlay beyi veya vilayet merkezindeki jandarma komutanı rütbesidir. Metinde İngiltere'nin baş konsolosu Hoces'in mîr-âlây unvanıyla askeri kumanda ettiği belirtilir.
Ser-askerSadrazamlık göreviyle yükümlü olmayan, Osmanlı ordusuna komutanlık eden başkomutan unvanıdır. Metinde İzzet Paşa'nın serasker olduğu bilgisi verilir.
MüneccimbaşıAstronomi ve astroloji işleriyle bakan resmi kurumun amiridir. Metinde 1134 senesinde müneccim başı olan İstanbullu Mustafa Zeki Efendi'den bahsedilir.
ÎdiyeBayram vesilesiyle devlet adamları arasında alınıp verilen hediyeler veya bayram için yazılan şiirlerdir. Metinde İbrahim Paşa'nın bayramlarda idiye boğça verdiği anlatılır.
Vak‘a-nüvîsOsmanlı Devleti'nde resmi tarih yazmak üzere atanan devlet görevlisidir. Bu kişiler dönemin olaylarını kronik şeklinde kaleme almışlardır.
Dârü’l-Fünûnİstanbul Üniversitesi'nin temelini oluşturan ve 19. yüzyılda kurulan yüksek öğretim kurumudur. Metnin sonunda Köprülü-zâde Mehmed Fuad'ın buradaki unvanı geçmektedir.
CebeciyânYeniçeri ocağının savaş malzemelerinin yapımı, muhafazası ve sevkini sağlayan Cebeci ocağı mensuplarıdır.
DelibaşıSınır boylarındaki kalelerde ve hududa yakın yerlerde görev yapan cesur akıncı askeridir.
MütekâbilKarşılıklı olan, bir diğerinin karşısında yer alan anlamındadır. Metinde medeniyetler arası ilişkilerde mütekabil tedahüllerden söz edilir.
TetâbukUymak, birbirine mutabık olmak anlamındadır. Metinde Mustafa Zeki Efendi'nin verdiği bilgilerin diğer vesikalarla tamamen tetâbuk ettiği belirtilir.
Aʻyân18. yüzyıldan itibaren güç kazanmaya başlayan, şehir ve kasabalarda devletle halk arasındaki ilişkileri düzenleyen yerel ileri gelenlerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Acem Şahının Gönderdiği Filler

Sâbıkâ Acem şahının Osmanlı'ya gönderdiği dört baş güçlü kuvvetli fil, balkan geçitlerinde ve sel yataklarında çadır taşıyan develer güçsüz kaldığında yük ve kös taşımak amacıyla seferde görevlendirilmiştir.

Kaptan Halil Paşa'nın Deniz Zaferi

Ramazanın beşinci günü donanma ile gelen Kaptan Halil Paşa, Karadeniz'de Kazak şaykalarıyla karşılaşarak beşini batırmış, on sekizini ele geçirmiş ve ikiyüz zinde kâfiri esir almıştır.

Malta Esareti ve Üç Medeniyet

Ağaoğlu Ahmed, 'Üç Medeniyet' adlı eserini 1919 yılında Malta esareti esnasında kaleme almış ve medeniyeti 'tarz-ı hayat' olarak tanımlayarak Doğu-Batı mukayesesi yapmıştır.

Budda-Brahma Medeniyetinin Nüfusu

Ağaoğlu Ahmed'in tasnifine göre Budda-Brahma medeniyeti, tahminen sekiz yüz milyonluk azîm bir cemaati ihtiva etmekte ve Hindistan, Çin, Kore ile Japonya'yı kapsamaktadır.

İslam Dünyasındaki Entelektüel Ağ

Geçmişte İbn-i Sina'nın Orta Asya'da yazdığı eserler kısa sürede Kuzey Afrika'da tartışma yaratıyor; Fas'ta doğup Nişabur'da okuyan alimler Suriye ve Horasan'da faaliyet gösteriyordu.

Osmanlı Medeniyetinin Çöküş Süreci

Ağaoğlu Ahmed, İslam medeniyeti ile Budda-Brahma medeniyetinin Garp medeniyeti karşısında maddi ve manevi mağlubiyete uğradığını, Osmanlılığın perişan bir hale düştüğünü vurgulamıştır.

Cerîde-i Havâdis'in Beyrut Haberi

1256 tarihli Cerîde-i Havâdis gazetesinde, Tâir-i Bahrî vapuruyla gelen haberlerde Süleyman Paşa'nın Beyrut'a girdiği ve Mısır askerinin bozguna uğratıldığı duyurulmuştur.

İbrahim Paşa'nın Bozguna Uğratılması

Selim Paşa komutasındaki Osmanlı askeri ve İngiliz müttefik kuvvetleri, İbrahim Paşa'nın kuvvetlerine karşı şiddetli bir hücum gerçekleştirerek bin neferi esir almış, yirmi top ele geçirmiştir.

Müneccimbaşı Mustafa Zeki Efendi'nin Risâlesi

1134 senesinde müneccimbaşı olan İstanbullu Mustafa Zeki Efendi'nin kaleme aldığı seksen sayfalık risale, Dâmâd İbrahim Paşa ve Baltacı Mehmed Paşa hakkında bilinmeyen tarihi detaylar içermektedir.

Küçük Kaynarca Antlaşması ve Cevdet Tarihi

Ahmed Cevdet Paşa'nın 12 ciltlik dev eser olan Cevdet Tarihi, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile başlayıp 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasına kadar gelen olayları kapsamaktadır.

Köprülü-zâde Mehmed Fuad'ın Değerlendirmesi

İstanbul Dârülfünûnu Türk Edebiyatı Tarihi müderrisi Köprülü-zâde Mehmed Fuad, özel vesikaların tarihi muammaları çözmedeki önemini vurgulamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Arapça sülâsî mücerred ism-i fâil kalıplarının 'fâil' vezninde (vârid, dâhil, gâlib) geldiğini kelime tahlillerinde karıştırmayın.
  • Arapça mezîdünfîh masdarların hangi babdan geldiğini (if'âl, tef'îl, mufâ'ale vb.) sorularda ayırt edebilmek için ek harflere ve vezinlere dikkat edin.
  • Farsça izafet yapılarında kesre, izafet hemzesi ve izafet 'y'si kullanımına metin okurken özen gösterin; tamlama zincirlerini doğru çözün.
  • Ağaoğlu Ahmed'in 'Üç Medeniyet' eserinde medeniyeti 'tarz-ı hayat' olarak tanımladığını ve medeniyetleri üç gruba ayırdığını unutmayın.
  • Sözlük kısımlarında geçen 'lağım', 'baştarda', 'îdiye', 'müneccimbaşı' gibi terimlerin anlamlarını sınavda tanıyabilmek için tekrar edin.
  • Matbu metinlerdeki Osmanlıca kelimelerin bugünkü dile çevirilerinde geçen olayları (Hotin seferi, Ahyolu baskını, Beyrut muharebesi) kronolojik olarak aklınızda tutun.