Harezm Türkçesindeki ünsüz sistemi, genel hatlarıyla Karahanlı Türkçesindeki ünsüzlerle aynı özellikleri taşımaktadır. Bu dönemde dilin fonetik yapısında bazı geçiş süreçleri yaşanmakta olup, hâlâ varlığını bir ölçüde devam ettiren z / ذ ve w veya / ڤ sesleri y / ى ve v / o sesleriyle yer değiştirmektedir (Eckmann 1988: 183). Bu durum, seslerin zaman içerisinde daha yaygın ve standart seslerle uyum sağlama eğiliminde olduğunu göstermektedir.
Türkçe kelimelerin başında yer alan y- ünsüzünün kullanımı bütün Türk lehçelerinde birebir aynı değildir. Bazı lehçeler aynı kelimeyi y'li tercih ederken, bazıları y'siz kullanmayı seçmiştir. Tarihî lehçelerde de görülen bu durum Harezm Türkçesinde y'li şekillerin açık bir ağırlığı ve hâkimiyeti ile kendini gösterir. Metinde geçen yırak, yıgaç, yıglat-, yip, yulduz gibi örnekler (KHKD) bu durumun somut kanıtlarıdır.
Ünsüz uyumu, Türkçe kelimelerde yan yana gelen ünsüzlerin seda (ötümlülük-ötümsüzlük) bakımından birbirine uyum sağlaması veya benzemesi olayıdır. Harezm Türkçesinde ünsüz uyumu bazı kelimelerde görülmekle birlikte oldukça sınırlı bir düzeydedir. Kelime köklerindeki ünsüzler genellikle asli şekillerini muhafaza etmiştir. Zaman zaman köklerde keltür- / keldür-, küntüz / kündüz (HŞ, KHKD) gibi ikili şekillere rastlansa da bu tam bir kural değildir.
Harezm Türkçesinde ünsüz uyumu eklere bakıldığında bazı eklerde belirginleşirken, bazı eklerde bu eğilim hiç görülmemektedir. unuttum, taptım, aktur-, taştın (HŞ) gibi örneklerde ünsüz uyumu hâkimken; hakga, vaktda (KHKD) gibi örneklerde ünsüz uyumuna uyulmadığı ve gerici benzeşmelerin gerçekleşmediği görülmektedir. Bu da dilin geçiş dönemindeki ikili karakterini yansıtır.
Ünsüz tonlulaşması (ötümlüleşmesi) bağlamında, kelime başındaki k- sesleri korunurken, seyrek de olsa kelime içinde veya sonunda k>g değişimi meydana gelmektedir; örneğin alçak>alçag, ayak>ayag (KHKD). Benzer şekilde, t>d değişiminde kelime başındaki asli t-ler korunsa da té->dé-, tur->dur- (HŞ, KHKD) gibi istisnalar vardır. İki ünlü arasındaki -t-’ler de genellikle korunurken bazen -d-’ye dönüştüğü (ata->ada-, butak>budak) görülür.
Ünsüz tonsuzlaşması ve sızıcılaşma olayları dilin fonetik evriminde önemli yer tutar. Z>s değişimi kelime içinde ve sonunda -maz / -mez > -mas / -mes, izde- > iste-, sekizinçi > seksinç (NF) şeklinde gerçekleşir. Sızıcılaşma olaylarında ise b>v (yabız > yawuz > yavuz), ç>ş (iç- > iş-), d>y (adır- > ayur-), g>w>v (biregü > birev), g>h (satgaş- > sathaş-), k>h (katun > hatun) gibi çok çeşitli ses dönüşümleri tespit edilmiştir.
Genizsilleşme olayı özellikle b>m şeklinde kelime başında karşımıza çıkar. İçinde geniz ünsüzü bulunan kelimelerde uzak benzeşmeyle men, meñiz, meñze-, min-, muñ vb. (KHKD) örnekleri oluşmuştur. Ayrıca içinde geniz ünsüzü bulunmayan bazı kelimelerde analoji yoluyla biz>miz değişikliği de gözlemlenmiştir. Ünsüz düşmeleri (G, R, L düşmesi), ünsüz ikizleşmesi ve göçüşme (-nş->-şn-) gibi ses olayları Harezm Türkçesinin fonetik yapısını zenginleştirmiştir.
Harezm Türkçesinde şekil bilgisi çekim ve yapım ekleri olarak incelenir. İsim çekiminde çokluk eki standart olarak -lar / -ler şeklindedir (arıgsızlar, bulaklar, töşekler, tügünler). İyelik ekleri şahıslara göre düzenlenmiştir: 1. teklik için +(I)m / +(U)m (ewümde, kulum), 2. teklik için +(I)ñ / +(U)ñ (anañ, adakıñnı), 3. teklik için +I / +U, +sI (korkugındın, köksinde), 1. ve 2. çokluk için +(I)mIz / +(U)ñIz çeşitleri, 3. çokluk için ise +lArI eki (boyunları, sözleri) kullanılmaktadır.
Hal ekleri Harezm Türkçesinde zengin bir görünüm sunar. İlgi hali eki (+nIñ / +nUñ / +Iñ) agunuñ, atnıñ, kapugnuñ şekillerindedir. Yükleme hali eki (+nI / +n / +I) yalın veya ek almış kelimelerde kullanılırken, 3. teklik ve çokluk iyelik eklerinden sonra +n, bazen de +nI tercih edilir. Yönelme hali eki (+Ga / +Ka / +A) alırken, 3. şahıs iyelik ekinden sonra araya zamir n’si girebilmekte ve bu ses ekin başındaki g ile birleşerek ng/ñ sesini (anamga ~ anamka ~ anamga ~ anasınga) oluşturabilmektedir.
Bulunma hali eki (+DA) başımda, felekde; ayrılma hali eki (+DIn, nadiren +Dan) açlıkdın, tagındın; eşitlik hali eki (+çA) anlarça, barınça şeklinde kullanılır. Yön gösterme hali eki (+gAr, +GArU, +KarI, +ArU, +rA, +rU) soñra, angar, angaru gibi örneklerle görülür. Vasıta hali eki ise (+n, +lA) adakın tur-, tünle, tañla şekillerindedir. Ayrıca aitlik bildirmek için +KI veya +gı eki (astıngı, bıldurgı, avvalkı) aktiftir.
Fiil çekiminde kişi ekleri iki gruba ayrılır: Şahıs zamiri kökenli ekler (geniş zaman, anlatılan geçmiş zaman, gelecek zaman -GAy/-GA ve dilek-istek kipinde) ve iyelik kökenli ekler (görülen geçmiş zaman, gelecek zaman -GU ve şart kipinde). Geniş zaman çekiminde -r men, -ar men, -(y)Ur men kalıpları kullanılır; olumsuzunda ise -mAz/s üzerine şahıs zamirleri gelir ve 1. teklik şahısta -mAn şekli de görülür.
Görülen geçmiş zaman -DIm / -DUm (işitdim, tuttum), anlatılan geçmiş zaman ise -mIş men / sen / tökmiş / -mIşlarlar şeklindedir. Gelecek zaman çekimi oldukça zengindir; -GAy, -GU, -GA ekleri farklı şahıs zamirleri ve ek-fiillerle birleşerek tapgay men, bolgu turur, tutga men gibi çeşitli yapılar kurar. Ayrıca -ısar ve -ası gibi nadir gelecek zaman örnekleri de metinlerde mevcuttur.
Emir kipi 1. teklik şahısta -yın / -AyIn (aytayın), 2. teklik şahısta -GIl / -kıl / Ø (algıl, bil), 3. teklik şahısta -sUn (kılsun), 1. çoklukta -AlI / -AlIm (kılalık), 2. çoklukta -ñ / -Iñ / -Uñ / -ñIz (aktarıñ, körüñüz), 3. çoklukta -sUnlAr ile çekimlenir. Dilek-istek kipi (-y / -Ay, -A) ve şart kipi (-sam, -sañ, -sa) şahıslara göre düzenlenmiştir.
Harezm Türkçesinde zamanların birleşik çekimi hikâye, rivayet ve şart olmak üzere üç ana grupta incelenir. Geniş zamanın hikâyesi (-r erdim, -r erdi), görülen geçmiş zamanın hikâyesi (-DIm erdi, -DI erdi), anlatılan geçmiş zamanın hikâyesi (-mIş erdim, -mIş erdi), gelecek zamanın hikâyesi (-GAy erdim, -GAy erdi) ve şartın hikâyesi (-sem erdim, -sA erdi) yaygın olarak kullanılır. Rivayet grubunda geniş zamanın rivayeti (-ur ermiş men) ve dilek-istek kipinin rivayeti (-e ermiş) yer alır. Geniş zamanın şarti ise -r erseñ, -r erse biçimlerindedir.
Ek-fiilin çekiminde isimler yüklem olarak çekimlenir. Olumlu çekimde şahıs zamirleri (küçlügrek men, āzād biz), tur- fiili ile yapılanlar (agulug turur men, anlar tururlar) ve er- / i- fiili ile yapılanlar (berk erür men, bar idi) kullanılır. Olumsuz çekimde ise ermez/s men, imez men ve “yok” kelimesi (yol yok, secde kılmışı yok) temel unsurlardır.
Fiilimsiler sıfat-fiiller ve zarf-fiiller olarak ikiye ayrılır. Sıfat-fiil ekleri arasında -Ası, -IsAr, -dAçI, -DUK, -GAn, -(I)GlI, -GU, -GUlUG, -mAz, -mIş, -Ur bulunur. Zarf-fiiller ise -A, -ArdA, -DI erse, -DUKDA, -GAç, -GAlI, -GAndA, -GInçA, -IbAn, -ken, -mAdIn, -(I)p, -(y)U, -uçak ve -y ekleriyle son derece zengin bir kullanım alanı bulur.
Harezm Türkçesinde yapım ekleri isimden isim yapan ekler (+çI, +dAş, +lIG, +lIK, +sIz vb.), isimden fiil yapan ekler (+A-, +Al-, +Ar-, +DA-, +lA- vb.), fiilden isim yapan ekler (-ç, -G, -GAn, -GU, -K / -UK, -m, -mAK vb.) ve fiilden fiil yapan ekler (-Ar-, -DUr-, -GUr-, -GUz-, -n-, -ş-, -t-, -Ur- vb.) olmak üzere sistematik bir şekilde incelenir.
Söz varlığı bakımından Harezm Türkçesinin en belirgin özelliği, Eski Türkçe ve Orta Türkçe dönemlerine ait diğer eser ve sözlüklerde hiç geçmeyen veya son derece nadir bulunan kelimeleri bünyesinde barındırmasıdır. Karu (mükâfat), kedigle- (örtünmek), sözengür (konuşkan), yulduz (ağaç kökü) bu gruptadır.
Ses ve şekil özellikleri bakımından dikkat çekici diğer bir husus, bir kelimenin hem eski şeklinin hem de değişime uğramış yeni şeklinin metinlerde bir arada kullanılmasıdır: küdegü / küyegü / küyev, sıçgan / sıçan, yıgaç / agaç gibi ikili kullanımlar dönemin dil profili hakkında önemli ipuçları verir.