Ünite 2: Harezm-Altın Ordu Türkçesinin Dil Özellikleri — Önemli Kavramlar

Türkçe kelimelerde yan yana gelen ünsüzlerin seda (ötümlülük-ötümsüzlük) bakımından birbirine benzemesidir. Harezm Türkçesinde sınırlı düzeyde görülür; unuttum veya taptım kelimelerinde uyum varken hakga veya vaktda örneklerinde uyulmamıştır.

Tonsuz ünsüzlerin tonlu ünsüze dönüşmesi olaydır. Harezm Türkçesinde ayak>ayag veya alçak>alçag örneklerinde k>g tonlulaşması görülür.

Patlamalı veya sert ünsüzlerin sızıcı seslere dönüşmesidir. Harezm Türkçesinde sub>suw>suv (b>v), iç->iş- (ç>ş), adak>ayak (d>y) değişimleri bu duruma örnek teşkil eder.

Kelime içindeki geniz ünsüzünün etkisiyle başka seslerin geniz sesine dönüşmesidir. Harezm Türkçesinde kelime başında b>m değişimiyle men, meñiz, min- kelimeleri ortaya çıkmıştır.

3. teklik ve çokluk şahıs iyelik ekinden sonra yönelme hali eki getirildiğinde araya giren ve ekin başındaki g ile birleşerek ng/ñ sesini oluşturan ses olaydır; örn. anasınga, oglınga.

İsimlere gelerek aitlik bildiren +KI veya +gı ekidir. Metindeki astıngı, bıldurgı, avvalkı, burunkı örnekleri bu ekin kullanımını gösterir.

Geniş zaman, anlatılan geçmiş zaman, gelecek zaman (-GAy ve -GA) ve dilek-istek kipinin çekiminde kullanılan, kökeni şahıs zamirlerine dayanan eklerdir; örn. tiler men, tapgay men.

Görülen geçmiş zaman, gelecek zaman (-GU) ve şart kipinin çekiminde kullanılan, kökeni iyelik eklerine dayanan şahıs ekleridir; örn. işitdim (-DIm iyelik kökenlidir).

İsim kök veya gövdelerinin yüklem olabilmesi için şahıs zamirleri, tur- fiili veya er-/i- fiili ile çekime girmesidir; örn. küçlügr ek men, agulug turur men, berk erür men.

Kelime içindeki komşu veya uzak seslerin yer değiştirmesi olayıdır. Harezm Türkçesinde konşı>koşnı örneğinde -nş->-şn- göçüşmesi görülmüştür.

Kelimelere yön ve yer anlamı katan +gAr, +GArU, +KarI, +ArU, +rA, +rU ekleridir; metindeki angar, angaru, içkerü, asra örnekleri bu gruba girer.

Birliktelik, araç veya zaman anlamı veren +n ve +lA ekleridir; adakın tur-, tünle, tañla kelimelerinde vasıta hali kullanılmıştır.

Asli zaman eklerinden sonra er- yardımcı fiilinin görülen geçmiş zamanıyla kurulan birleşik çekimdir; geniş zamanın hikâyesi yaşar erdim, izder erdim şeklinde yapılır.

Zaman ekleri üzerine ermiş / imiş yardımcı fiilinin getirilmesiyle oluşturulan birleşik çekimdir; örn. kılur ermiş men, bolur ermiş.

Zaman ekleri üzerine erse / ise şart ek-fiilinin getirilmesiyle kurulan çekimdir; örn. izder erseñ, işitür erse.

Fiil kök veya gövdelerine gelerek cümle içinde zarf görevi üstlenen çekimsiz fiilimsi ekleridir; metinde -A, -GAç, -GAlI, -IbAn, -(I)p gibi çok sayıda zarf-fiil eki yer alır.

Fiillerden türeyerek sıfat görevinde kullanılan veya yan cümleç kuran fiilimsi ekleridir; -Ası, -IsAr, -DUK, -GAn, -(I)GlI, -mIş ekleri sıfat-fiil yapımında kullanılır.