Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » 14-15. Yüzyıllar Türk Dili

Ünite 8: Çağatay Türkçesi 2 — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 30 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Deşt-i Kıpçak — Kafkas Dağlarının kuzeyinde, Dinyester ırmağı ile İrtiş ırmakları arasındaki bölgenin tarihî adlandırmasıdır. Kıpçak boylarının ağırlıklı olarak yaşadığı bu bozkır sahası Avrasya'nın en önemli tarihî sahalarından biridir.

Genizsileşme — Çağatay Türkçesinde n sesi ile sonlanan teklik kişi zamirlerine yönelme hâli eki (+GA) ulandığında meydana gelen ses olaydır. Bu olay zamirlerin ünlülerinde kalınlaşmaya da neden olur, örneğin 'bizge', 'sizge' kullanımlarında görülür.

Eşitlik Hâli — İsimlerde eşitlik, benzerlik, sınırlandırma, gibilik ve görelik bildiren hâldir. Çağatay Türkçesinde +çA ekiyle yapılır ve ünsüz uyumuna bağlı değildir; örneğin 'itçe', 'yüz miñ cānça' kullanımları buna örnek tir.

Vasıta Hâli — Cümlede isimle fiil arasında vasıta ilişkisi gösteren, fiilin ne ile, kim tarafından veya nasıl yapıldığını bildiren çekimdir. Eski Türkçeden beri gelen +(I)n eki ile birlikte 'birle, bile, bilen' edatları yaygın olarak kullanılmıştır.

Aitlik Eki — Bütün Türkçede olduğu gibi Çağatay Türkçesinde de +KI eki ile karşılanan, sıfatlar türeterek yapım eki özelliği gösteren ancak çekim eklerinden sonra da kullanılabilen ektir. Örnek: 'kökdeki ay', 'bagrımdagı nāzükleriñ'.

I. Tip Kişi Ekleri — Kişi zamiri kaynaklı olan, Çağatay Türkçesinde geniş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman ve gelecek zamanın çekimlenmesinde kullanılan kişi ekleridir. Teklikte 'min, sin, Ø', çoklukta 'biz, siz, -lAr' şeklindedir.

II. Tip Kişi Ekleri — İyelik eki kaynaklı olan, Çağatay Türkçesinde görülen geçmiş zaman, kesin gelecek zaman ve şart kipinde kullanılan kişi ekleridir. Teklikte '-m, -ñ, Ø', çoklukta '-K, -mIz, -ñIz, -lAr' şeklindedir.

Öğrenilen Geçmiş Zaman (-p turur) — Çağatay Türkçesinde öğrenilen geçmiş zamanın en yaygın yapılış biçimidir. Fiilin üzerine gelen -p zarf fiil ekinin tur- yardımcı fiilinin geniş zamanlı 'turur' biçimiyle birleşip ekleşmesiyle (-pDUr / -p) oluşmuştur.

Kesin Gelecek Zaman (-GU) — Çağatay Türkçesinde kesin gelecek zamanı ifade eden, kişi ifadesi için iyelik eklerinin kullanıldığı -GU + iyelik + turur / -Dur / -GU yapısıdır. Örnek: 'Min sini dip kılmagumdur çün hacil'.

Ek Fiil (ir- / i-) — Cümlede isim soylu sözlerin yüklem olarak kullanılmasını sağlayan yardımcı fiildir. Çağatay Türkçesinde ir- ve i- şekillerinin yanı sıra geniş zamanda tur- yardımcı fiili de bu görevde sıkça kullanılmıştır.

Bildirme Ekleri — Ek fiilin geniş zaman çekimindeki 'irür' unsurunun düşmesiyle, ek fiil ve onun geniş zaman işlevinin doğrudan kişi eklerine yüklenmesi ve isimlerin yüklem yapılmasını sağlayan eklerdir. Örnek: 'barçaga nukaddem min'.

Yeterlik Fiili — Fiilin karşıladığı hareketin mümkün veya muhtemel olup olmadığını bildiren tasvir fiilidir. Çağatay Türkçesinde asıl fiile gelen -A / -y zarf fiil ekinin 'al-' yardımcı fiiliyle birleşmesiyle yapılır; örneğin 'tarta almas'.

Kodex Kumanikus — Kuzeydeki Kıpçak konuşma dilinden derlenen dil malzemelerini içeren, Kıpçak sahasının en önemli erken dönem eserlerinden biridir.

Memluk Kıpçak Türkçesi — Mısır'da kurulan Memluk devletinde, halkın Arap yöneticilerin Türk olması dolayısıyla Türkçe öğrenme/öğretme ihtiyacıyla XIII. ve XIV. yüzyıllarda yazılan eserlerde kullanılan edebî ve standart yazı dilidir.

Ermeni Harfli Kıpçakça — Daha çok XVI-XVII. yüzyıllara ait olan, Kıpçak Türkçesi malzemelerini barındıran ancak Ermeni alfabesiyle kaleme alınmış metinler ve bu metinlerin oluşturduğu sahadır.