Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » 14-15. Yüzyıllar Türk Dili

Ünite 9: Kıpçak Türkçesinin Oluşumu ve Ses Bilgisi — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 30 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

İstinsah — Yazma bir eserin el yazısıyla kopyalanarak çoğaltılması işlemidir. Metinde Kitābü’l-İdrak'in ve Münyetü’l-Guzāt gibi eserlerin farklı tarihlerde müstensihler tarafından istinsah edildiği belirtilir.

Diyalekt (Diyelek) — Bir dilin tarihi, siyasi ve kültürel sebeplerle farklı coğrafyalardaki ses, şekil bilgisi ve söz varlığı bakımından ayrılan kollarıdır. Et-Tuhfetü’z-Zekiyye yazarı eserinde Kıpçak diyeleğini esas aldığını ifade etmiştir.

Kodeks Kumanikus — XIII. yüzyıl sonu ve XIV. yüzyıl başlarında Karadeniz'in kuzeyindeki Kıpçak Türklerinden derlenen, Latince ve Gotik harfli, iki defterden oluşan ilk Türkçe sözlük ve gramer eseridir.

Zamir 'n'si — Ünlü tabanlı zamirlere çokluk veya hal ekleri, iyelik 3. kişi ekleri ile '-ki' aitlik eki üzerine hal ekleri ulanacağı sırada sesçil ihtiyaç olsun olmasın kullanılan ünsüzdür. Örneğin 'bularnıñ' kelimesinde görülür.

İlerleyici Benzeşme — Önceki sesin sonraki sesi bir şekilde etkileyerek kendisine benzetmesi olayıdır. Kıpçak sahası ünsüz uyumlarında genellikle ilerleyici benzeşme şeklinde ortaya çıkar.

Kapantılı Ünsüz — Sesin boğumlanması sırasında hava akımının önüne bir engelin çıkıp geçidi tamamen kapatıp açılmasıyla oluşan ünsüzlerdir. 'p, b, t, d, k, g' gibi sesler kapantılı ünsüzlerdir.

Sızıcı Ünsüz — Boğumlanma sırasında hava akımı geçidinin daralmasıyla çıkarılan ünsüzlerdir. Kıpçak sahasında sızıcılaşma olaylarıyla kapantılı ünsüzler bu seslere dönüşebilmektedir.

Akıcı Ünsüz — Ses boğumlanırken hava akımı geçidinin geniş olmasıyla çıkarılan seslerdir. Metinde '-d->-y-' değişimi ünsüz akıcılaşmasına örnek gösterilmiştir.

Ünlü Uyumları — Türkçe kökenli sözlerin kök veya gövdeleri ile eklerinde bulunan ünlüler arasındaki düzenli benzeşmelerdir. Kalınlık-incelik uyumu Kıpçak sahasında çok güçlüdür.

Ünlü Darlaşması — Çeneler arasındaki aralık fazlayken boğumlanan geniş ünlülerinin (a, e, o, ö) aralık azken boğumlanan dar ünlülerine (ı, i, u, ü) dönüşmesidir. Örnek: beze- > bize-.

Ünsüz Ötümlüleşmesi — Ötümsüz ünsüzlerin ses telleri titreşerek oluşan ötümlü karşılıklarına dönüşmesidir. Örnek olarak '-t->-d-' değişimi (ti-> di-) gösterilebilir.

Göçüşme (Metatez) — Bir söz içinde yanyana veya uzak seslerin yer değiştirmesi olayıdır. Metinde 'ḳarlıġaç > karılġaç' ve 'öksür- > öskür-' örnekleri verilmiştir.

İkizleşme — İki ünlü arasında kalan bir ünsüzün ikizleşerek çift ünsüze dönüşmesi olaydır. Metinde 'iki > ikki' ve 'isin-> issin' örnekleriyle açıklanmıştır.

Ermeni Harfli Kıpçakça Metinler — Deşt-i Kıpçak'ta yaşayan Kıpçaklar ile Ermenilerin ilişkileri sonucu, Gregoryan mezhebini benimseyen Kıpçaklarca XVI. ve XVII. yüzyıllarda Ermeni alfabesiyle yazılmış 100'den fazla metindir.