Ünite 4: Çağdaş Azerî Edebiyatı-2 — Önemli Kavramlar

1906'da Tiflis'te Celil Memmedguluzade ve Ömer Faik Numanzade tarafından çıkarılan mizah dergisi etrafında oluşan, dönemin siyasi ve sosyal bozukluklarını eleştiren realist yazar ve şairler topluluğudur. Örnek olarak Mirze Elekber Sâbir ve Ebdürrahim Bey Hakvérdili bu ekolün önde gelenleridir.

XX. yüzyılın başında İsmail Gaspıralı öncülüğünde Türk dünyasında yayılan modern eğitim ve öğretim metodudur. Azerbaycan'da Sabir gibi aydınlar bu sistemi hurafelere ve cehalete karşı mücadelede savunmuşlardır.

1930'lardan itibaren Sovyetler Birliği'nde tüm sanat dallarına hâkim kılınan, sanatın komünist parti ideolojisine hizmet etmesini ve toplumu sosyalizm inşası doğrultusunda yönlendirmesini öngören güdümlü edebiyat anlayışıdır.

Azerbaycan edebiyatında ilk olarak Güney Azerbaycan'ın problemlerine ilgi göstermekle başlayıp zamanla tüm Azerbaycan'ın birliği, bağımsızlığı ve milli meselelerini kapsayan bir edebî ve siyasî akıma dönüşen anlayıştır.

Modern Azerbaycan şiirinin kurucusu kabul edilen Mirze Elekber Sâbir'in toplumsal yergileri, cehalet eleştirilerini ve satirik manzumelerini içeren en ünlü eseridir.

Tiyatro eserlerinin düz yazı yerine manzum (şiir) biçiminde kaleme alınması türüdür. Hüseyin Cavid'in 'Şéyħ Sen’an' ve 'İblis' gibi eserleri bu türün Azerbaycan edebiyatındaki en başarılı örneklerindendir.

1920 yılında Güney Azerbaycan'ın Tebriz şehrinde Şeyh Muhammed Hıyabanî başkanlığında kurulan ve kısa süre sonra şahlık rejimi tarafından yıkılan milli Türk hükümetidir.

1945 yılında II. Dünya Savaşı sırasında Sovyet ordusunun denetimindeki Tebriz'de kurulan, Kuzey ve Güney Azerbaycanlı şairleri bir araya getirerek milli şuurun uyanmasına hizmet eden edebî dernektir.

Güney Azerbaycanlı büyük şair Şehriyar'ın çocukluk hatıralarını, doğduğu toprakları ve kaybolan değerleri işleyerek tüm Türk dünyasını ayağa kaldıran ünlü Türkçe manzumesidir.

Sovyet döneminde rejimin ve Komünist Partisi'nin çıkarlarına, propaganda amaçlarına hizmet etmek üzere sanatçılara dayatılan tek yönlü, ideolojik eserler bütünüdür.

Milli kimlik, Türkçülük, vatan sevgisi ve bağımsızlık coşkusunu romantik bir üslupla işleyen, XX. yüzyıl başlarında Ehmed Cavad ve Hüseyin Cavid gibi isimlerle zirveye ulaşan edebî akımdır.

Geniş hacimli, epik veya lirik unsurlar barındıran manzum hikâye türüdür. Semed Vurğun'un 'Komsomol Poéması' bu türün önemli örneklerindendir.

I. Dünya Savaşı'nda Bakû açıklarında bulunan, susuz ve sıcak koşullarıyla Türk esirlerinin hapsedildiği ve Hüseyin Cavid'in 'Türk Esirleri' şiirine konu olan felaket adasıdır.

Batılılaşmayı özü ve bilimiyle değil, yalnızca şekilsel bir 'Firenk hayranlığı' olarak algılayan kişilerin düştüğü ahlaki çöküşü ve sosyal faciaları işleyen temadır (Örn. Hüseyin Cavid'in 'Uçurum' dramı).

Celil Memmedguluzade'nin Azerbaycan'ı etkileyen üç farklı kültür ve siyaset odağını (İran, Türkiye, Rusya) alegorik bir dille eleştirdiği ünlü tiyatro eseridir.

Sovyetler Birliği döneminde Komünist Partisi'ne bağlı gençlik teşkilatının adıdır.

Sovyetler Birliği'nde köylülerin ve emekçilerin katılımıyla oluşturulan büyük kolektif tarım işletmesidir.

Şairlerin birbirine şiirle karşılık vermesi, manzum mektuplaşma geleneğidir (Örn. Şehriyar ile Süleyman Rüstem arasındaki edebi atışmalar).

Mehmet Emin Resulzade yönetiminde yayımlanan, sade bir Türkçe kullanarak ortak dil idealine ve milli bilince önemli katkılar sunan Bakû gazetesidir.

İsmayıl Şıhlı'nın XIX. yüzyılın sonu ve XX. yüzyılın başında Kür nehri kıyısındaki bir köyün hayatından hareketle Azerbaycan'daki büyük toplumsal değişmeleri işlediği ünlü romanıdır.

Ali Bey Hüseyinzade'nin etkisiyle tamamen Türkiye Türkçesiyle yayımlanan, Türkçülük ve İslamcılık fikirlerinin savunulduğu dönemin önemli dergisidir.

Dr. Cevat Hey'et tarafından 1979'dan itibaren Tahran'da çıkarılmaya başlanan, Güney Azerbaycan'da Türk dili, tarihi ve edebiyatını savunan en önemli süreli yayındır.

Füyuzat dergisi etrafında toplanan, Türkçülük ve Batılılaşma ekseninde eser veren romantik aydınlar ve yazarlar zümresidir.

1875-1877 yılları arasında yayımlanan, Azerbaycan'da modern nesrin ve gazeteciliğin başlangıcı kabul edilen ilk gazetedir.

Memmed Said Ordubadî'nin 1906-1911 İran meşrutiyet hareketini ve Tebriz mücahitlerinin direnişini anlatan çok ciltli tarihi romanıdır.