Toplumcu GerçekçilikEserlerinde temel izlek olarak sosyal problemleri, sınıf çatışmalarını ve sömürü düzenini ele alan, düşünsel ve siyasal tabanı Marksizm ve Sosyalizm'e dayanan edebî akımdır. Türkiye'de Nâzım Hikmet'in öncülüğünde gelişmiş, Sabahattin Ali, Orhan Kemal ve Yaşar Kemal gibi isimlerle güçlenmiştir.
Donanma Davası1938 yılında Nâzım Hikmet, Kemal Tahir ve Dr. Hikmet Kıvılcımlı gibi şair, yazar ve aydınların komünizm propagandası ve orduyu tahkir suçlamalarıyla yargılanıp mahkûm olduğu siyasal ve edebî tarihimizdeki önemli bir dönüm noktasıdır.
Köy EnstitüleriCumhuriyet döneminde kırsal alanı kendi şartları içinde kalkındırmak amacıyla kurulan, tarım ve zanaatkârlığın yanı sıra sosyal bilimler alanında aydın köylüler ve yazarlar yetiştiren eğitim kurumlarıdır. Fakir Baykurt ve Mahmut Makal bu okullardan yetişen yazarlardır.
Asya Tarzı Üretim Tarzı (ATÜT)Kemal Tahir'in Osmanlı ve Anadolu hayatında gözlemlediği, Batı'daki serflik ve derebeylik sisteminden farklı olarak her toplumun kendi iktisadi şartlarına göre biçimlendiğini savunan üretim ve mülkiyet modelidir.
Feodal YapıKırsal kesimde toprak sahipliği, ağalık, şeyhlik ve imamlık gibi kurumlar üzerinden şekillenen, üretim ilişkilerini ve köylünün geleneksel ahlakını baskı altında tutan geleneksel sosyal düzendir. Köy romanlarında en çok eleştirilen odaklardan biridir.
YabancılaşmaMarx'ın ekonomi-politik teorisinde üreten insanın üretim araçlarından, ürününden ve kendi özünden koparılması durumudur. Orhan Kemal'in 'Bereketli Topraklar Üzerinde' romanında işçilerin yaşadığı sefil ve yozlaşmış durum bu kavramla açıklanır.
Postmodern Roman1980'lerden sonra moderniteye, tek sesli anlatıcılara ve büyük anlatılara duyulan güvensizlikten doğan; çok sesli, çok kültürlü, üstkurmaca ve metinlerarasılık gibi tekniklerin kullanıldığı roman anlayışıdır. Oğuz Atay'ın 'Tutunamayanlar'ı bu akımın öncülerindendir.
Aydın Bunalımı1960 sonrasında, darbelerin yarattığı baskılar, toplumsal çözülmeler ve ideolojik yenilgiler karşısında neyi niçin yaşadığını bilemeyen, Nietzsche, Camus ve Sartre gibi filozofların etkisindeki kentli aydının ruhsal çıkmazını ifade eden kavramdır.
İşçi RomanıKöyden kente göç eden veya fabrikalarda çalışan işçilerin ekmek mücadelesini, sermaye sahipleriyle olan çatışmalarını ve sınıf bilincini konu edinen toplumcu gerçekçi roman alt koludur. Orhan Kemal'in 'Bereketli Topraklar Üzerinde' romanı buna örnek gösterilebilir.
Köy RomanıAnadolu'nun köy ve kasaba yaşamını, ekonomik sıkıntıları, toprak kavgalarını, tefeciliği, batıl inançları ve ağalık düzenini gerçekçi bir gözlemle ele alan roman türüdür. Mahmut Makal'ın 'Bizim Köy'ü bu türün öncüsüdür.
Mahmut Makal: Bizim Köy1950'de yayımlanan, köy hayatına dair notlara, mülakatlara ve raporlara dayanan bir kitaptır. Roman olmasa da ekonomik sıkıntılar, ilkel malzemeler ve toprak meselesi gibi köy romanı temalarını ilk kez merkeze taşıyarak çığır açmıştır.
Yaşar Kemal: TenekeÇeltik ekimi yapmak isteyen ağalar ile sıtma salgınını önlemeye çalışan dürüst bir kaymakam (Fikret Irmaklı) arasındaki ekonomik ve idari çatışmayı işleyen, toplumcu gerçekçi köy/kasaba romanıdır.
Fakir Baykurt: Yılanların ÖcüBurdur'un Karataş köyünde geçen, Kara Bayram ile Irazca Ana'nın muhtar ve ihtiyar heyetinin zulmüne karşı direnişini, köylünün hak arama mücadelesini devrimci bir bakış açısıyla anlatan romandır.
Kemal Tahir: Köyün KamburuÇalık Kerim'in hayatı üzerinden köy romanı şablonunu kıran, eşkıyalık, cinsel saplantılar, karaborsacılık ve çöken imparatorluğun kaos ortamını bütüncül bir tarihsel perspektifle ele alan romandır.
Orhan Kemal: Bereketli Topraklar ÜzerindeÇukurova'ya ekmek parası için gelen fabrika görmemiş üç köylü ırgatın (İflahsızın Yusuf, Pehlivan Ali, Köse Hasan) sömürü düzeni karşısında yaşadıkları çözülüşü ve trajik hayatlarını anlatan işçi romanıdır.
Orhan Kemal: Gurbet KuşlarıKöyden İstanbul'a göç eden İflahsızın Memet'in handaki zorluklardan kurtulup duvarcılık ustalığını öğrenmesini, gecekondu yapımını ve dürüst bir işçi sınıfı bilincine ulaşmasını anlatan romandır.
Yusuf Atılgan: Aylak AdamOtuzuna merdiven dayamış kentli C. karakterinin, psikanalitik temelde, çocukluk travmaları, soğuk baba ve anne eksikliği üzerinden yaşadığı yabancılaşma ve iletişim kuramama bunalımını anlatan modern romandır.
Oğuz Atay: TutunamayanlarSelim Işık'ın intiharını araştıran mühendis Turgut'un içsel dönüşümünü anlatan, ironik dili, iç içe geçen kurguları ve postmodern teknikleriyle Türk edebiyatında çığır açmış aydın romanıdır.
Sevgi Soysal: ŞafakAdana'da bir gecekonduya yapılan polis baskını ve sabaha kadar süren gözaltı, sorgulama ve işkence süreçleri üzerinden 12 Mart döneminin siyasal atmosferini ve devrimci gençlerin yaşadığı iç çatışmaları anlatan romandır.
Mehmet Eroğlu: Issızlığın Ortasında12 Mart döneminde işkence görmüş Ayhan adlı mühendisin, geçmişteki devrimci idealleri ile 1975'teki yozlaşmış gerçeklik arasındaki çatışmalarını, inançsızlığını ve Nemrut Dağı'ndaki trajik sonunu anlatan romandır.
