Ünite 3: Azerbaycan Türkçesi — Önemli Kavramlar

1828 yılında imzalanan ve Azerbaycan'ı Aras nehri sınır olmak üzere Kuzey ve Güney Azerbaycan şeklinde ikiye ayıran tarihi anlaşmadır. Bu anlaşma ile Azerbaycan Türkçesinin yazı dili birliği de kesintiye uğramıştır.

Batı Türkçesinin doğu sahasında gelişen ve Azerbaycan Türkçesini ifade etmek için kullanılan terimdir. Osmanlı Türkçesi 'Batı Oğuzcası' olarak kabul edilirken, Azerbaycan Türkçesi 'Doğu Oğuzcası' olarak adlandırılır.

Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesindeki e'den daha dar ve kapalı olan, e ile i arası bir ses değerine sahip ünlüdür. Kelimelerin yalnızca ilk hecesinde bulunur, örneğin 'év' veya 'sévir'.

Azerbaycan alfabesinde Kiril'de ә, Latin'de e harfiyle gösterilen, Türkiye Türkçesindeki e sesine göre daha geniş ve açık söylenen ünlü sesidir.

Bugünkü Azerbaycan yazı dilinin temelini oluşturan en önemli üç ana ağız bölgesidir. Yazı dilinin merkezleşmesinde bu coğrafi üçgenin ağız özellikleri belirleyici olmuştur.

1922 yılının Mart ayında Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetlerinin birleştirilmesiyle oluşturulan federal siyasi yapıdır. Bu birleşmenin ardından 1923'te Azerbaycan SSCB'ye dâhil edilmiştir.

XIX. yüzyılın ikinci yarısında Hasan Beg Zerdâbî tarafından çıkarılan ve Azerbaycan'da gazeteciliğin başlangıcını temsil ederek dönemin fikir ve sanat hareketlerini yönlendiren önemli yayın organıdır.

1908 Meşrutiyeti sonrasında Hüseyinzâde Ali Bey ve Ahmet Ağaoğlu gibi Türkçülük akımı önderleri tarafından çıkarılan ve Azerbaycan kültür hayatında derin tesirler bırakan fikir dergisidir.

Fuzulî'nin 'Leyla ve Mecnûn' mesnevisini, Azerbaycan millî marşını ve 'Çırpınırdın Karadeniz' şiirini besteleyen, ayrıca ilk operaları kaleme alan Azerbaycan'ın en büyük musiki üstadıdır.

Kelime içinde seslerin yer değiştirmesi olayıdır. Azerbaycan Türkçesinde bu olay oldukça yaygındır, örneğin Türkiye Türkçesindeki 'yaprak' kelimesi Azericede 'yarpax', 'köprü' kelimesi ise 'körpü' şeklindedir.

İsimlerin ve bazı fiil biçimlerinin çekiminde kullanılan ek fiildir. Azerbaycan Türkçesinde şimdiki zaman, öğrenilen geçmiş zaman, görülen geçmiş zaman ve şart kipleriyle ekleşmiş veya ekleşmemiş olarak çekimlenir.

Azerbaycan Türkçesinde gereklilik kipi işlevlerinden biri olan ve 'yapılması gereken' anlamı veren -AsI ekiyle kurulan yapıdır, örneğin 'alasıyam' (almam lazım).

İsimlere gelerek aitlik bildiren ve büyük ünlü uyumuna uymayan ekler arasında yer alan ek çeşididir, örneğin 'Tebrizdeki' veya 'menimki'.

Azerbaycan Türkçesinde eşitlik bildiren ve Türkiye Türkçesinden farklı olarak tonsuz şekilleri (ça/çe) bulunmayan, daima +cA şeklinde kullanılan eklerdir, örneğin 'birce' (bir kez) veya 'mence'.

Sıfat-fiil eki olan -An üzerine bulunma hâli eki (-da) getirilerek oluşturulan, '-dığında/-diğinde' veya '-ınca/-ince' anlamı veren zaman zarf-fiilidir, örneğin 'alanda' (aldığında).

28 Mayıs 1918 tarihinde Kuzey Azerbaycan’da kurulan demokratik cumhuriyetin önderliğini ve liderliğini yapan tarihi şahsiyettir.

Modern Azerbaycan yazı dilinin kurucusu kabul edilen, tiyatro alanındaki eserleriyle 'Türk Moliere’i olarak ün salmış önemli aydın ve yazarımızdır.

'Türk kanlı, İslam imanlı ve Frenk kıyafetli olalım' sözleriyle Ziya Gökalp'in fikir düsturunun çerçevesini çizen, Türkçülük akımının Azerbaycan'daki en önemli önderlerindendir.

Azerbaycan’ın sıcak ve kurak iklime sahip olan, çöl ve kurak saha bitkileriyle kaplı, aynı zamanda tarımsal faaliyetlerin yürütüldüğü önemli coğrafi havzasıdır.

Hazar denizinde yaşayan ve dünyaca meşhur olan havyar üretiminin %80'inin elde edildiği Azerbaycan ekonomisi ve doğası için kritik önem taşıyan balık türüdür.

İlk hecedeki düz veya yuvarlak ünlünün durumuna göre sonraki hecelerdeki ünlüler düzenini belirleyen kuraldır. Azerbaycan Türkçesinde horoz, hamur gibi kelimeler bu uyuma girer.

Azerbaycan Türkçesinde -mIş/-mUş eklerinin yanı sıra fiillere getirilerek hem öğrenilen geçmiş zaman hem de bazen görülen geçmiş zaman anlamı veren işlek fiil çekim ekidir, örneğin 'gelibsen'.

İsimlerin yerini tutan ve şahıslara göre çekimlenebilen 'öz' zamiridir, örneğin 'özüm', 'özün', 'özü' gibi biçimlerde hâl eklerini alabilir.

İsimlerden sonra gelerek onlarla cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ve gramer ilişkisi kuran; kimi, üçün, geder, sarı gibi müstakil kelime görevli edatlardır.