Ünite 4: Halk Edebiyatında Konuşmalık Türler: Atasözleri, Deyimler, Bilmeceler, Alkış-Kargışlar, Tekerlemeler — Önemli Kavramlar

Günlük konuşmalardan, eğitimden veya hukuktan doğan, sürekli tekrarlanan sosyal durumlara geleneksel ve nükteli çözümler sunan kısa ifadelerdir. Örnek: 'Bugünün işini yarına bırakma.'

Gerçek anlamı dışında kullanılarak yeni bir anlam ifade eden, bir kavramı özel bir kalıpla belirten kalıplaşmış söz dizisidir. Örnek: 'Kellesi koltuğunda.'

İnsanın kendisi ve toplumun diğer bireylerinin maddi refahı ve manevi saadeti için Tanrı’ya yaptığı iyi dilek ve dua sesleniştir. Örnek: 'Allah utandırmasın.'

İnsanın kendisine, ailesine ve toplumuna zararı dokunacak kişilere karşı Tanrı’nın gazabını isteyerek yaptığı beddua ve şiddetli tepkidir. Örnek: 'Meskeni viran yurt ver Yarabbi.'

Ses benzerlikleri ve uyaklarla oluşturulan, belli bir konusu olmayan, masal, oyun ve törenleri başlatma işlevi gören şiirimsi türdür. Örnek: 'Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde...'

Canlı cansız varlıkları ve tabiat olaylarını ipuçları vererek tanımlamayı ve buldurmayı amaçlayan soru-cevaplı zeka oyunudur. Örnek: 'Dal üstünde sarı oğlan (Ayva).'

Atasözlerinde iki unsurun olumlu bir bağla eşitlendiği yapı çeşididir. Örnek: 'Atasözü hikmettir.'

Atasözlerinde iki unsur arasında olumsuz bir sebebiyet ilişkisinin kurulduğu yapı türüdür. Örnek: 'Atalarsözünü tutmayanı yabana atarlar.'

Çocuk oyunlarında kimin ebe olacağını belirlemek için söylenen, şiirsel özellikleri ön planda olan oyun tekerlemesidir. Örnek: 'O piti piti, karemala sepeti...'

Ses yapısı bakımından güçlükler taşıyan ve yanılındığı zaman söyleyeni küçük düşürecek kelimelerin süratle söylendiği söz cambazlığı tekerlemesidir. Örnek: 'Bir berber bir berbere...'

Ölçüsü, kafiyesi ve nazım birimi (mısra, dörtlük, bent) bulunan, ezberlenmesi kolay bilmece türüdür. Örnek: 'Üstü tül / Altı gül (Lamba).'

Kurallı düz yazı cümleleri hâlinde sorulan, kafiyeli olmadığı için hatırda kalması daha zor olan bilmece türüdür. Örnek: 'Havada uçar, kanadı yok (Bulut).'

Canlıların veya toplumsal değerlerin/kuralların sınıflandırılmasında kullanılan kural ve prensipler demektir; atasözleri toplumsal değer taksonomisi sunar.

Atasözü, deyim, bilmece, alkış-kargış ve tekerlemeler gibi günlük iletişimde ve sözlü gelenekte konuşma eylemine dayalı olarak icra edilen halk edebiyatı türleridir.

Çocukların bahar bayramlarında veya yağmur dualarında (Çiğdem Pilavı, Çömçe Gelin) ezgiyle söyledikleri tekerleme türüdür.

Aşıklar, Divan veya Tekke edebiyatı mensupları tarafından yazılı olarak hazırlanan, mısra sayısı dörtten fazla olan karmaşık bilmece geleneklerindendir.

Genellikle tasavvufi mazmunlarla örülü, yaratıcısı belli olan manze/yazılı bilmece türlerindendir.

Türk bilmece metinlerinin yer aldığı, ikinci bölümünde 46 adet bilmece ve cevabını barındıran en eski kaynaklardan biridir.