Ünite 2: Halk Edebiyatında Seyirlik Türler: Köy Seyirlik Oyunları, Karagöz Oyunu

Şamanizm ve Türk Dram Sanatının Kökleri

Türk kültüründe dram sanatının ve seyirlik türlerin temel varlık nedeni Şamanizm inanç sistemidir. Güney Sibirya ormanları ile Altay dağları arasında 40.000 yıllık geçmişi olan kamlık törenleri, şiir, dans, müzik, jest ve mimik öğelerini barındırmasıyla geleneksel Türk tiyatrosunun temelini oluşturmuştur.

Köse-Gelin Oyununun İcrası ve Zamanı

Şükrü Elçin tarafından Doğubeyazıt'tan derlenen Köse-Gelin oyunu, eski yılın bittiği tarih olan Şubat'ın 17'sinde başlar ve üç gün sürer. Oyunda eski yılı temsil eden kambur ve ihtiyar Köse ile yeni yılı temsil eden genç Güvey, gelin kılığına girmiş bir erkekle sessiz ve jestlere dayalı bir evlilik ritüeli sergiler.

Beylerin Kini Oyununun Karakterleri

Kayseri'nin Erkilet Hırka Köyü'nde derlenen Beylerin Kini oyunu, yüzü is ile karalanmış, keçi derisinden sivri külahlı Arapoğlu ile göğsüne yastık yerleştirilmiş, yüzü unla beyazlatılmış Kürsembeoğlu adlı iki zıt karakterin hesaplaşmasını ve kız kaçırma motifini sahneleyen mücerret fikirli bir köy oyunudur.

Saya Gezme Oyununun İnanç Boyutu

Erzincan Iliç çevresinde şubat ortalarında koyun ve keçi çobanları tarafından oynanan Saya Gezme oyununda, Saya Kocası ve gelin kılığına giren oyuncular evleri dolaşarak hediye toplarlar. Gelenek gereği Saya ve gelinin oyun sırasında kesinlikle konuşmaması gerekir; aksi takdirde keçilerin ölü doğacağına inanılır.

Anahtar Kavramlar

ŞölenEski Türklerde Gök Tanrı inancı doğrultusunda, belirli tarihlerde ve bir sistem içinde kutlanan temsilî kurban töreni ve ziyafetidir. Şamanizm kaynaklı eski Türk dram sanatının ve törensel kutlamalarının önemli bir parçasını oluşturur.

Kam (Şaman)Eski Türklerde şamanizm inanç sistemine göre törenleri gerçekleştirip idare eden kadın veya erkek dinî ve ruhani liderdir. Kamlar 'kamlama' adı verilen törenlerde davul çalarak, dans edip transa geçerek ruhlarla iletişim kurarlar.

Köy Seyirlik OyunlarıKırsal bölgelerde, köylerde görülen, tarih öncesine uzanan bolluk, tarım, çobanlık, eriştirme ve canlandırıcılık gibi işlevsel kuttörenlere bağlı, metinsiz ve anonim tiyatro geleneğidir. Örnek olarak Köse-Gelin ve Saya Gezme oyunları verilebilir.

Ritüel (Kuttören) OyunlarKöy seyirlik oyunlarının kökenlerindeki inançlara ve bereket törenlerine bağlı olan, yılın değişmesi, hayvan kültü veya bitki kültü gibi temaları işleyen oyun kategorisidir. Örnek olarak Saya Gezme ve Cemalcik oyunları gösterilebilir.

Samıt (Lâl) OyunuKöy seyirlik oyunları sınıflandırmasında oyuncuların konuşmadan, yalnızca jest ve mimiklerle, ses taklitleriyle oynadığı sessiz oyun türüdür. Örnek olarak Ali ile Fatoş Oyunu gösterilebilir.

Gölge OyunuÇıra, mum veya lamba gibi bir aydınlatma kaynağı ile yarı saydam bir perde yardımıyla oluşturulan, perdenin arkasında iki boyutlu ve saydam olmayan tasvirlerin oynatılmasına dayanan geleneksel bir teknik ve tiyatro türüdür.

Şeyh KüşterîTürk gölge tiyatrosu olan Karagöz'ün piri ve kurucusu kabul edilen tarihi kişiliktir. Efsaneye göre Bursa'daki cami inşaatında idam edilen Karagöz ve Hacivat'ı anmak için sarığını gerip mum yakarak tasvirleri ilk defa canlandıran kişidir.

GöstermelikKaragöz oyununun başlamasından önce perdeye konulan ve çiçek dolu saksı, hayat ağacı, fıskiyeli havuz veya kalyon gibi sabit duran renkli tasvirdir. Nâreke sesiyle birlikte sahneden kaldırılır.

NârekeKaragöz oyununda gösterinin başlamak üzere olduğunu işaret etmek için öttürülen, kamıştan yapılmış geleneksel bir düdüktür.

Perde GazeliKaragöz oyununun giriş bölümünde Hacivat'ın perdeye gelerek okuduğu, dünyanın geçiciliğini ve tasavvufi konuları işleyen, Allah ile padişahın övüldüğü şiir formundaki metindir.

MuhâvereKaragöz oyununun Giriş ile Fasıl arasında yer alan, genellikle Hacivat ile Karagöz'ün karşılıklı yanlış anlamalara ve kelime oyunlarına dayanan komik diyaloglarının bulunduğu ve asıl konudan bağımsız olan bölümüdür.

FasılKaragöz oyununda ana olayın ele alındığı, oyuna adını veren ve ikincil tiplerin de sahneye katılarak Hacivat ve Karagöz etrafındaki olayları geliştirdiği temel bölümdür.

TasvirKaragöz oyununda manda, sığır veya deve derisinden ya da Ali Kurna Kağıdından yapılan, hareketli eklemleri olan ve perdede gölgeleri oynatılan iki boyutlu kuklalardır.

Hayâlî (Hayalbaz)Karagöz oyununu oynatan, tasvirleri idare eden ve ses taklitlerini gerçekleştiren baş sanatçı, yani Karagözcü ustasıdır.

SandıkârKaragöz oyununda hayâlîye yardım eden, perdenin kurulmasından ve fasılda oynatılacak tasvirlerin seçilip sıralanmasından sorumlu olan çıraktır.

Yardak ve DayrezenKaragöz oyununda hayâlîye yardımcı olan müzik ekibinden yardak şarkı ve türküleri okuyan kişi, dayrezen ise oyun esnasında tef çalan yardımcıdır.

NevrekânKaragöz tasvirlerinin yapımı sırasında derilerin üzerine çizilen kalıpların kesilmesinde kullanılan sivri uçlu özel bıçaktır.

Diğer Önemli Bilgiler

Cemalcik Oyunu ve Harman Zamanı

Çanakkale Biga'nın Bozlar Köyü'nde ağustos ayında harman zamanı oynanan Cemalcik oyunu bir bitki kültü ritüelidir. Delikanlıların kız kılığına girip teke adını kullanan çanlı bir gençle evleri dolaşarak 'Cemalci geldi' tekerlemeleri söylemesi ve toplanan hediyelerle kışa helva yapılması geleneksel bir uygulamadır.

Tarla Sınırı Oyununun Kurgusu

Çorum Sungurlu'nun Demirşeyh Köyü'nde oynanan Tarla Sınırı oyunu günlük hayattan alınmış bir profan oyundur. Delil adlı yönetici tarafından elleri dizlerinin altından bağlanarak sınır taşı haline getirilen iki adamın ortasında, iki kardeşin tarlalarını paylaşamayıp kavga etmesi ve jandarma müdahalesiyle son bulması canlandırılır.

Bursa Efsanesine Göre Karagöz ve Hacivat

Sultan Orhan devrinde (1324-1362) Bursa Ulucami inşasında çalışan demirci Kambur Bâli Çelebi (Karagöz) ile duvarcı Halil Hacı İvaz'ın (Hacıvat) nükteli konuşmalarıyla işçileri yavaşlatması üzerine padişah tarafından idam edilmeleri ve ardından Şeyh Küşterî tarafından gölge oyununa dönüştürülmeleri popüler efsanedir.

Karagözcülükte Kâr-ı Kadim Oyun Dağarcığı

Ramazan ayında kahvehanelerde her gece farklı bir oyun sergilemek zorunda olan usta karagözcülerin ezbere bilmesi gereken klasik kâr-ı kadim oyun dağarcığı en az 28 oyundan oluşur. Bu oyunlar ramazanın ilk gecesi 'Mandıra' oyunuyla başlar ve arife gecesi 'Meyhane' oyunuyla sona erer.

Karagöz Tasvirlerinin Yapım Malzemeleri

Karagöz oyununda kullanılan iki boyutlu kuklalar olan tasvirler; manda, sığır ve deve derisinden ya da saydam Ali Kurna Kağıdından yapılır. Deriler nevrekân denilen sivri uçlu bıçakla kesilip zımparalandıktan sonra çini mürekkebi ve kök boyalarla boyanarak hareketli hale getirilir.

Hacivat'ın Klasik Veda Cümlesi

Karagöz oyunlarının bitiş bölümünde, Karagöz ile Hacivat arasındaki kısa tartışmanın ardından Karagöz'ün dövmesi üzerine Hacivat'ın perdeden kaçarken söylediği kalıplaşmış ifade 'Yıktın perdeyi eyledin vîrân/ Varayım sahibine haber vereyim hemân!' şeklindedir.

İstiklal Savaşı Köy Seyirlik Oyunu

Ahmet Kutsi Tecer tarafından Eskişehir köylerinde derlenen İstiklal Savaşı oyunu, mavi apoletli düşman askerleri ile kırmızı apoletli Türk askerlerinin İnönü'deki savaşını, Yunanlıların teslimiyetini ve düşman askerlerinin insanlık öğrenmesi için merkeze sevk edilişini konu alan tarihî bir köy oyunudur.

Ali ile Fatoş Samıt Oyunu

Tunceli Mazgirt'in Peri Köyü'nde Şükrü Elçin tarafından derlenen Ali ile Fatoş oyunu, samıt (sessiz/lâl) oyunlar grubundandır. Davul zurna eşliğinde yaşlı sevgililer olan takma sakallı Ali ile kadın kılığındaki Fatoş'un birbirlerine sevgilerini jest ve mimiklerle anlatmalarını konu alır.

Sınavda Dikkat Et

Köy seyirlik oyunlarının yazılı sabit metinlerinin olmadığını ve anonim karakter taşıdığını unutmayın; sınavda 'sabit metinlidir' öncülleri çeldiricidir.
Kam (şaman) törenlerinin Türk halk tiyatrosu ve seyirlik türlerin en temel kökeni olduğunu, Şamanizm inancına dayandığını mutlaka aklınızda tutun.
Karagöz oyununun bölümlerinin sırasını (Giriş, Muhâvere, Fasıl, Bitiş) ve bu bölümlerin yerlerinin değiştirilemez olduğunu ezberleyin.
Hacivat ile Karagöz dışındaki tüm tiplerin 'ikincil tip' (zenneler, Çelebi, Bebe Ruhi, Laz vb.) olarak adlandırıldığını ve ana tiplerin yalnızca ikisi olduğunu unutmayın.
Karagöz oyununda Hacivat'ın Arapça ve Farsça kelimelerle bilgi taslaması ile Karagöz'ün bunları yanlış anlayarak komiklik yaratmasının 'Muhâvere' bölümüne ait olduğunu karıştırmayın.
Köy seyirlik oyunlarının Ritüel (Kuttören) ve Din Dışı (Profan) olarak iki ana sınıfa ayrıldığını, alt türlerin hangi kategoriye girdiğine dikkat edin.
Karagöz oyununun doğaçlama (tulûat) esasına dayandığını, sabit bir metni bulunmadığını ve ramazan ayında 28 klasik oyun dağarcığına sahip olduğunu unutmayın.