Ünite 3: Farsça Kelime Grupları: İsim ve Sıfat Tamlamaları

Cevdet Paşa'nın Tarih Yazımı İlkeleri

Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet adlı eserinde tarih yazımının süslü ve sanatlı (tekellüfât-ı münşiyâne) olmaması gerektiğini savunur. Ona göre tarih dilinin herkesin anlayabileceği şekilde sade, akıcı (selis) ve ayıklanmış (münakkah) olması, asıl amacın ise faydalı bilgi sunmak olması gerekir.

Haremeyn-i Muhteremeyn Örneği

İslam dünyasında Mekke ve Medine şehirlerini ifade etmek için kullanılan 'Haremeyn' kelimesi tesniye (ikili) yapıdadır. Farsça tamlama kuralı gereği sıfatı da tesniye yapılarak 'Haremeyn-i muhteremeyn' şeklinde tam ve uyumlu bir dil bilgisel yapı oluşturulmuştur.

Yahya Kemal'in Süleymannâme Şiiri

Yahya Kemal Beyatlı'nın 'Süleymannâme'den Başlayış' şiiri, Osmanlı Türkçesindeki Farsça tamlamaların estetik ve dil bilgisel kullanımına en somut örnektir. Şiirde 'merkad-i pâk-i Muhammed' ve 'sîmurg-ı feth' gibi klasik tamlama kalıpları yoğun şekilde yer alır.

Güzel He Üzerindeki Hemze İşareti

Farsça tamlamalarda tamlanan kelimenin sonu güzel he (ه) ile bittiğinde, 'dîde-i giryân' örneğinde olduğu gibi, he harfinin üzerine konulan küçük hemze işareti, o kelimenin esreli okunarak bir sonraki kelimeye bağlanacağını gösteren kesin bir imla kuralıdır.

Anahtar Kavramlar

İzafet EsresiFarsça tamlamalarda tamlanan ile tamlayan arasındaki ilişkiyi kuran, ünsüzle biten kelimelerde yazılmayıp sadece okunan, ünlüyle bitenlerde ise hemze veya ye ile gösterilen morfolojik sestir. Örneğin 'bâb-ı beyt' tamlamasındaki '-ı' sesidir.

Tamlanan (Mevsuf/Muzaf)Farsça tamlamada en başta yer alan, kendisinden sonra gelen kelimeler tarafından nitelenen veya iyelik yönünden tamamlanan ana unsurdur. 'dîde-i giryân' tamlamasındaki 'dîde' (göz) kelimesi tamlanandır.

Tamlayan (Sıfat/Muzafun İleyh)Farsça tamlamada tamlanandan sonra gelen, onu niteleyen veya anlamca tamamlayan yardımcı unsurdur. 'şehr-i İstanbul' tamlamasındaki 'İstanbul' kelimesi tamlayandır.

Güzel He (ه)Farsça kelimelerin sonunda /a/ veya /e/ ünlülerini göstermek için kullanılan harftir. Bu harfle biten tamlanan kelimelerin üzerine izafet esresini göstermek için hemze işareti konur; 'leyle-i kadr' örneğinde olduğu gibi.

Tesniye UyumuArapça kökenli kelimelerle kurulan tamlamalarda, tamlanan unsur ikilik (tesniye) eki aldığında sıfatın da aynı ikilik ekini alarak uyum sağlaması kuralıdır. 'devleteyn-i aliyyeteyn' (iki yüce devlet) buna örnektir.

Cem'-i MükesserArapça dil bilgisinde kelimenin iç yapısının değiştirilmesiyle yapılan düzensiz kırık çoğullardır. Farsça tamlamalarda bu çoğulların sıfatları genellikle tekil-dişil formda gelir; 'şu'arâ-yı Osmâniyye' gibi.

Birleşik SıfatBirden fazla kelimenin bir araya gelerek tek bir sıfat değerinde kullanıldığı dil bilgisel yapılardır. 'tûtî-i pâk-lehçe' tamlamasındaki 'pâk-lehçe' (temiz dilli) ifadesi birleşik sıfattır.

Eril (Müzekker)Arapça dil bilgisinde erkek cinsiyeti ifade eden kelime yapısıdır. Farsça tamlamada tamlanan eril olduğunda sıfat da eril olur; 'mü'min-i kâmil' tamlamasındaki kelimeler erildir.

Dişil (Müennes)Arapça dil bilgisinde dişi cinsiyeti ifade eden kelime yapısıdır. Tamlanan dişil olduğunda sıfat da sonuna yuvarlak te/he alarak dişil yapılır; 'belde-i tayyibe' tamlamasındaki 'tayyibe' buna örnektir.

İzafet Ye'si (ی)Farsça tamlamalarda tamlanan kelimenin sonu /â/ veya /û/ ünlüleriyle bittiğinde, tamlama bağını kurmak için yazılan ve '-yı / -yi' şeklinde okunan harftir. 'asâ-yı Mûsâ' tamlamasındaki 'ye' harfi buna örnektir.

Fasih / Beliğ TamlamaSözün akıcı, anlaşılır ve dil kurallarına en uygun şekilde, gereksiz kelime kalabalığından uzak kurulması durumudur. Çok kelimeli (5-7 kelimelik) tamlamalar fasih kabul edilmez.

Diğer Önemli Bilgiler

Arapça Eril Çoğul Uyum Örneği

Osmanlı Türkçesi metinlerinde sıklıkla geçen 'müverrihîn-i muhakkikîn' (araştırmacı tarihçiler) tamlamasında, tamlanan kelime '+în' ekiyle eril çoğul yapıldığı için tamlayan sıfat da aynı '+în' ekini alarak tam bir dil bilgisel uyum sergilemiştir.

Çok Sıfatlı Tamlamalarda Esrenin İşlevi

İlk kelime dışındaki tüm kelimelerin sıfat olduğu 'zülf-i siyâh-ı ham-be-ham-ı anber-sây' gibi tamlamalarda, aradaki izafet esreleri dil bilgisel olarak 've' bağlacı görevini üstlenir ve Türkçe söz dizimine 'güzel kokulu, kıvrım kıvrım ve siyah saç' olarak aktarılır.

Tarih-i Cevdet'te Dil Eleştirisi

Cevdet Paşa, bazı geçmiş yazarların (eslâf) tarih kitaplarını edebi hüner göstermek amacıyla aşırı süslü yazmalarını eleştirir. Bu tür eserlerin amacının tarihi fayda sağlamak değil, sadece kompozisyon (inşâ) sanatına hizmet etmek olduğunu belirtir.

İzafet Esresinin Yazılmama Kuralı

Farsça imla sisteminde, tamlanan kelime ünsüz bir harfle bittiğinde izafet esresi asla yazılmaz. 'şehr-i İstanbul' veya 'devlet-i Osmâniyye' örneklerinde görüldüğü üzere, kelimeler yalın yazılır ancak tamlama ilişkisi okuyucu tarafından zihnen kurulur.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda kelimenin son harfine dikkat et; eğer kelime ünsüzle bitiyorsa izafet esresinin yazılmayacağını, sadece okunacağını unutma.
Tamlanan kelime güzel he (ه) veya ye (ی) ile bitiyorsa izafet esresinin mutlaka hemze (ء) işaretiyle gösterileceğini aklında tut.
Tamlanan kelime elif (ا) veya vav (و) ile bitiyorsa araya mutlaka ye (ی) harfinin geleceğini ve bunun '-yı / -yi' okunacağını bilmek puan kazandırır.
Çok kelimeli tamlamaları Türkçeye çevirirken her zaman sondan başa doğru (zincirleme şekilde) ilişki kurarak anlamlandır.
Arapça kelimelerle kurulan tamlamalarda sayı ve cinsiyet uyumuna dikkat et; tamlanan dişil ise sıfatın da sonunda dişil he'si (ه) olması gerektiğini unutma.
Tesniye (ikili) kelimelerin sıfatlarının da tesniye eki alacağını bilmek (Haremeyn-i muhteremeyn gibi) karmaşık dil bilgisi sorularını çözdürür.