İnfografik
← Ünite 1
Osmanlı Türkçesine Giriş 2

Ünite 1: Kelime Sınıfları I: Adlar

Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si
Osmanlı Türkçesi'nde kullanılmış olan her türlü çoğulun en zengin ve en şaşırtıcı örnekleri Evliya Çelebi'nin Seyahat-nâme adlı eserinde yer alır. Bu kullanımların birçoğu diğer metinlerde olağan olmayıp yazarın dildeki anlamsız çeşitliliğe gösterdiği bir tepki olarak yorumlanmıştır.
Haremeyn (Mekke ve Medine)
Arapça ikil (tesniye) yapısının çekimli halindeki -eyn ekiyle kurulan ve Osmanlı Türkçesinde sıkça metinlerde yer bulan Haremeyn tabiri, İslam dünyasının iki kutsal şehri olan Mekke ve Medine'yi ifade eder.
Hüseyin'in Makteli ve 'Maktel' Kelimesi
Hz. Hüseyin'in Kerbela'da şehit edilişini ve ölüm olayını anlatan klasik edebi metinlere 'maktel' adı verilir. Arapça mekteb kalıbıyla türetilmiş olan bu kelime temelinde 'ölme yeri / ölüm olayı' anlamına gelen bir yer adıdır.
Farsça -dân Ekli Kap Adları ve Ek Yığılması
Farsça'da alet ve kap adları türetmek için kullanılan -dân eki (örneğin nemekdân 'tuzluk'), Türkçe'de zamanla işlevini yitirdiği için halk dilinde ek yığılmasına uğrayarak çaydanlık ve güldanlık biçimlerine dönüşmüştür.

Anahtar Kavramlar

Mevsûf / Men‘ûtArap gramercilerinde sıfat alabilen, bir sıfatla nitelenmiş isim anlamlarına gelir. Cins adları ve özel adlar bu kapsamda değerlendirilir.
Lafzî Dişi (Sözde Dişi)Erkek sınıfından varlıkları gösterdiği hâlde biçimsel olarak dişillik belirten harfleri (örneğin Mu‘âviye, Zekeriyyâ gibi özel adlar) taşıyan kelimelerdir.
Ma‘nevî Dişi (Anlamca Dişi)Dişi veya dişi sayılan bir varlığı gösterdiği hâlde dişillik harfi bulunmayan (örneğin arz 'yeryüzü', şems 'güneş', Meryem) kelimelerdir.
Kırık Çoğul (Mükesser Çoğul)Arapça'da kök harflerinin sırası değiştirilmeden, yanına harfler katılarak ve hece ünlüleri değiştirilerek yapılan kuralsız çoğul türüdür; örnek olarak câhil kelimesinin çoğulu cühelâ'dır.
İkililer (İkiller / Tesniye)Arapça'da sayı kategorisinde nesnenin iki tane olduğunu gösteren, yalın durumda -ân, çekimli durumda -eyn ekleriyle yapılan kurallı yapılardır; Osmanlı'da daha çok -eyn'li biçimler kullanılmıştır.
Katmerli ÇoğulZaten çoğul durumunda olan bir kelimenin Türkçe -ler veya Farsça -hâ, -ân gibi eklerle yeniden çoğul yapılması durumudur; örnek olarak ahvâl kelimesinden ahvâlhâ yapılması.
İyelik EkleriSöz içinde sahip olan ile ait olunan nesne arasındaki bağı gösteren, şahıslara göre değişerek isim çekiminde durum eklerinden önce gelen eklerdir.
Kılıcı (Fail) AdıBir nesneyle uğraşan, iş yapan, üreten, satan veya bir mesleği sürekli icra eden kişileri bildiren adlardır; Türkçe'de -cı/çi veya -an/en ekleriyle yapılır.
Ad-Fiil (Fiil Adı)Fiil tabanlarından -maK/mek, -ma/me, -ış/iş gibi eklerle türetilen, fiilin belirttiği kılış ve oluşun adını veren isimleşmiş biçimlerdir.
Donuk (Câmid) AdHerhangi bir fiilden türememiş, kök halinde bulunan adlardır; Arapça'da ayn (göz), şems (güneş), feres (at) gibi örnekleri vardır.
Türemiş (Müştak) AdFiillerden veya isimlerden kök harflerinin belirli kalıplara yerleştirilmesi ya da son ekler getirilmesi yoluyla elde edilen kelime tabanlarıdır.
Nispet Eki (-î)Arapça ve Farsça'da kelimelere getirilerek ilgi, aidiyet ve nitelik adı anlamı katan (-î / -iyyet) ekleme biçimidir.
Eşlik ve Ortaklık AdıKişiler arasındaki ortaklığı ve beraberliği bildiren, Türkçe'de -daş/-deş, Farsça'da hem- ön ekiyle yapılan adlardır; örnek: yoldaş, hem-râh.
Küçültme AdıAda küçültmenin yanı sıra sevgi, esirgeme ve acıma anlamı da katan, Türkçe'de -cık/cik, Farsça'da -çe ekleriyle yapılan adlardır.
Mimli MastarArapça'da başındaki mîm harfiyle kurulan, yer, zaman veya kılış adı (mastar) bildiren türemiş kelime kalıplarıdır; örn. mekteb, mescid.
Topluluk (Kesret) AdıBir nesnenin bir arada, çok sayıda ve bol miktarda bulunduğunu veya o nesneyle kaplı bir yeri ifade eden adlardır; örn. Türkçe -lık ekli taşlık veya Farsça -istân ekli gülistan.
Basit AdYapım eki almamış, kök halinde bulunan ve herhangi bir türetme işlemine tabi tutulmamış yalın kelimelerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Mu‘âviye ve Zekeriyyâ Özel Adları

Erkek sınıfından varlıkları gösterdikleri hâlde sonunda dişillik belirten harfler barındıran Mu‘âviye ve Zekeriyyâ gibi özel adlar, Osmanlı Türkçesi dil bilgisinde 'sözde (lafzî) dişi' kelimeler olarak sınıflandırılır.

Arapça Kırık Çoğullarda Kalıp Çeşitliliği

Arapça kuralsız (kırık) çoğulların otuzdan fazla kalıbı bulunur. Örneğin 'kelb' (köpek) kelimesinin kilâb ve eklüb gibi birden fazla kırık çoğulu olabildiği gibi bunların da ikinci aşamada kilâbât gibi eklerle katmerleştirildiği görülür.

Farsça -ân ve -hâ Çoğul Eklerinin Kullanımı

Farsça'da canlı varlıklar için -ân, cansız varlıklar için -hâ çoğul ekleri kullanılır. Osmanlı Türkçesi metinlerinde şâhân (şahlar), zenân (kadınlar) gibi örnekler yer alsa da bu ekler Türkçe'deki -ler kadar yaygınlaşmamıştır.

Arapça Kurallı Eril Çoğulda -în Tercihi

Arapça'da yalın ve çekimli duruma göre -ûn ve -în ekleriyle yapılan kurallı eril çoğullarda, Osmanlı Türkçesi'ne aktarılırken bu ayrım gözetilmemiş ve yaygın olarak -în'li biçimler (müslimîn, kâtibîn, zâlimîn) tercih edilmiştir.

Arapça ve Farsça Sıfat Takımlarında Uyuşum

Osmanlı Türkçesi'nde kullanılan Farsça ve Arapça kurallı sıfat takımlarında cinsiyet uyumu aranır; vasıflanan kelime (ad) dişil ise, sıfat da dişil biçimde (sonuna eklenen he harfiyle) getirilerek uyum sağlanır.

Türkçe'de -daş / -deş Ekinin Kökeni

Kişiler arasındaki eşliği ve ortaklığı bildiren Türkçe -daş / -deş eki (qarındaş, yoldaş), Farsça'nın hem- ön ekiyle kurulan birleşik kelimelerin (hem-râh, hem-pâ) karşılığı olarak kullanılmış ve tarihsel süreçte Farsça'ya da geçmiştir.

Arapça Kesret (Topluluk) Adları ve Me‘sede Örneği

Arapça'da bir nesnenin bol miktarda bulunduğu yeri gösteren topluluk adlarına örnek olarak arslanı çok olan yer anlamındaki 'me‘sede' kelimesi gösterilebilir; bu yapı Türkçe'deki -lık/lik yer adlarıyla benzerlik gösterir.

Arapça Kurallı Dişil Çoğulda -ât Ekinin Geniş Kullanımı

Arapça'da sonuncunda dişilik harfleri bulunan cins adları, ay adları, harf adları ve üç harften uzun mastarların çoğulu kelime sonuna -ât eklenerek yapılır (âyât, semâvât, tedrîsât gibi).

Sınavda Dikkat Et

  • Arapça'da eril ve dişil kelime ayrımının özellikle Farsça kurallı sıfat takımlarında uyuşum kuralı açısından kritik olduğunu unutmayın; dişil bir adın sıfatı da dişil gelir.
  • Arapça kırık (mükesser) çoğul kalıplarının ezbere dayandığını ve her kelimenin kurallı bir ek almadığını, bu yüzden sözlük kontrolünün şart olduğunu aklınızda tutun.
  • Katmerli çoğul (çoğulun çoğulu) örneklerinin (örneğin ahvâlhâ, ashâbłar) Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde yoğun olarak geçtiğini soru kaçırmamak için not edin.
  • İsim çekim eklerinde iyelik eklerinin her zaman durum eklerinden önce geldiğini (örn. ev-im-iñ sırasını) sınav sorularında karıştırmayın.
  • Farsça alet-kap adı yapan -dân eki ile yer adı yapan -istân, -gâh gibi eklerin işlevlerini birbirine karıştırmamaya özen gösterin.
  • Arapça türemiş yer ve zaman adlarının genellikle mimli mastar vezinleriyle (mekteb, mescid, matbah) yapıldığını unutmamanız sınavda hayat kurtarır.