Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Osmanlı Türkçesine Giriş 2

Ünite 6: Kelime Sınıf Ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 30 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Takı (Son Takı / Ön Takı) — Başlı başına kavramları olmayan, isim sınıfı kelimelerden sonra veya önce gelerek onları söz içinde başka unsurlarla ilişkilendiren gramer birimidir. Çekim eklerinin işlevine denk düşerek anlamı pekiştirir; örneğin 'harâc vermemek ecli içün' öbeğinde 'içün' bir son takıdır.

Takı Öbeği — Takıların kendilerinden önceki veya sonraki isimle oluşturdukları, cümle içinde genellikle zarf veya sıfat görevinde kullanılan söz dizimi birliğidir. Örneğin 'deñiz aşırı' veya 'bağ dışında' ifadeleri birer takı öbeğidir.

Şemsî Harfler (Güneş Harfleri) — Arapça belirtme edatının (tarif harfi olan elif-lâm'ın) lâm sesinin okunmadığı, kendinden sonra gelen ünsüze benzeştiği harf grubudur. n, ṣ, ḍ, ṭ, ẓ, l, ş, s, z, r, ذ, d, ث, t harfleri bu gruba girer; örneğin 'nûrü’ş-şems'.

Kamerî Harfler (Ay Harfleri) — Arapça belirtme edatının lâm sesinin korunduğu ve açıkça okunduğu harf grubudur. ى, ه, و, م, ب, ج, ح, خ, ع, غ, ف, ق, ك harfleri bu sınıftadır; örneğin 'beyne’l-milel'.

Bağlam (Bağlaç) — Söz içinde iki kelimeyi, aynı görevdeki iki cümle üyesini ya da iki cümleyi birbirine bağlayan kelimelerdir. Osmanlı Türkçesi’nde Türkçe asıllı olanların yanı sıra Arapça ve Farsça kökenli pek çok bağlam kullanılmıştır; örneğin 'lâkin', 'çünki', 've', 'yâhod'.

Ünlem — Bir dinleyene seslenerek dilek ve istek duyurmaya, çağırmaya ya da kişinin içinden kopup gelen sevinç, acı, keder gibi duyuş ve duyguları anlatmaya yarayan ses ve kelimelerdir. Örneğin 'eyvâh', 'bre medet', 'aferin'.

Tarif Harfi (Harf-i Ta'rîf) — Arapça'da kelimelere belirlilik kazandıran 'el-' (elif ve lâm) takısıdır. Örneklerde elif (hemze) okunmazken, lâm harfi kelimenin ilk sesine göre ya okunur ya da benzeşmeye uğrar.

Yönelme Durumu İsteyen Takılar — İsimlerin yönelme (-e / -a) hâl ekini almış biçimleriyle kurulan ve yön, zaman, sınırlayış ilişkileri bildiren takılardır. 'Şehre doğru', 'bâzâra dek', 'aña göre' örneklerinde olduğu gibi.

Ayrılma Durumu İsteyen Takılar — İsimlerin ayrılma (-den / -dan) hâl ekini almış biçimleriyle birleşerek zaman, yer, sebep ve ayrıksılık bildiren takılardır. 'Senden önce', 'şehirden içeri', 'bundan ötürü' örneklerinde olduğu gibi.

Farsça Kurallı Ön Takı Öbeği — Farsça ön takıların ve zarf işleyişli kelimelerin Türkçe'nin aksine tamlanan unsuru önce alarak oluşturduğu takı öbekleridir. Örneğin 'derûn-i hâne' (ev içi) veya 'zîr-i zemîn' (yer altı).

Asıl Ünlemler — Genellikle tek heceli olan ve doğrudan duygu veya sesleniş bildiren temel ünlemlerdir. İki hecelilerin çoğu ise bu asıl ünlemlerin ikileme yoluyla türetilmesiyle oluşmuştur; örneğin 'ah', 'oh', 'vâh', 'poh poh'.

Mahlas Ünlemi — Divan edebiyatında şairlerin şiirlerinde kendi mahlaslarını bir seslenme konusu yaparak ünlem işleyişiyle kullanmasıdır. 'Ey Muhibbî' veya 'Kitâb-ı ışka baktım Nev‘iyâ' örneklerinde görülür.

Arapça Kök Takılar — Arapça asıllı, birçoğu tek harften oluşan ve önüne geldiği kelimeye bitişerek ya da ayrı yazılıp -de, -den, için, ile gibi Türkçe ek ve takıları karşılayan ön takılardır. 'bi-', 'li-', 'fî-', 'min-' gibi.

Geçici Ekleşme — Takıların çekim ekleriyle olan yakınlıkları sebebiyle zaman zaman ek gibi davranması, uyum kurallarına uyması ve kelimeye bitişerek ekleşme eğilimi göstermesi durumudur.

Ölçü Takıları — Nesnelerin veya kavramların miktar, ölçü ve derece bakımından karşılaştırılmasını sağlayan takılardır. 'Değirmen taşı kadar', 'zerre kadar', 'teşehhüd mikdârı' örneklerinde olduğu gibi.