İnfografik
← Ünite 3
Türk Tiyatrosu

Ünite 3: Kentlerde Gelişen Tiyatro Geleneğimiz Karagöz - Ortaoyunu - Meddah

Kentlerde Gelişen Tiyatro Geleneğimiz
Karagöz - Ortaoyunu - Meddah - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 55
Karagöz Oyun Dağarcığı
Karagöz oyunlarının gösteri zamanı çoğunlukla Ramazan ayıdır. Arife ve Kadir geceleri hariç, 28 günü kapsayacak biçimde 28 fasıldan oluşan klasik bir oyun dağarcığına sahip olduğu bilinmektedir.
Karagöz Oynatıcı Ekibi
Karagözcular ortalama beş kişiden oluşur. Görüntüleri oynatan usta 'Hayalî' veya 'Hayalbâz' olarak adlandırılırken ekibinde çırak, sandıkkâr, yardak ve def çalan dayrezan bulunur.
Ortaoyunu Alanı Ölçüleri
Temaşa çayırı denilen oyun alanının ortasındaki palanga, ortalama otuz arşın genişliğinde ve yirmi arşın derinliğindedir (bir arşın yaklaşık 68 cm'dir). Alan yuvarlak, yumurtamsı veya dört köşe olabilir.
Meddah Hikâye Kaynakları Sınıflaması
Özdemir Nutku'nun sınıflandırmasına göre meddah hikâyeleri; halkın yaşadığı olaylar, tarihteki dinsel/din dışı olaylar, destanlar, klasik masallar, romanlar ve atasözlerinden derlenen öykülerden oluşur.

Anahtar Kavramlar

GöstermelikKaragöz oyununun başında, nârekenin cırlak sesiyle kalkan ve konuyla ilintili ya da ilintisiz olabilen soyutlamaya dayalı resimlerdir. Örnek olarak dalyan, saksıda limon ağacı veya yaşam ağacı gösterilebilir.
Mukaddime (Giriş)Karagöz ve Ortaoyunu'nun ilk bölümüdür. Karagöz'de göstermelik, semai ve perde gazeli ile başlarken; Ortaoyunu'nda müzik, dans ve curcuna ile başlar.
Muhavere (Söyleşme)Olay dizisinden arındırılmış, kelime oyunları, yanlış anlamalar, cinas ve kinayelerle dolu, güldürü öğelerinin yoğun olarak kullanıldığı bölümdür. Karagöz'de Hacivat ile Karagöz, Ortaoyunu'nda Pişekâr ile Kavuklu arasında geçer.
Arzbâr ve TekerlemeOrtaoyunu'nun muhavere bölümünün alt başlıklarıdır. Arzbâr kısmında Pişekâr ile Kavuklu'nun tanımamazlık motifi işlenirken; Tekerleme bölümünde Kavuklu'nun gördüğü gerçek dışı 'düş' anlatılır.
FasılGeleneksel tiyatroda ana oyun bölümüdür. Günlük yaşamdan, tarihten veya masallardan alınan konuların işlendiği, yoksulluk, cehalet ve ahlak yozlaşmasının ele alındığı ana bölümdür.
TasvirKaragöz gölge oyununda kullanılan, çoğunlukla deve derisinden yapılan ve çubuklar yardımıyla perdeye yansıtılan iki boyutlu figürlerdir. Örnek olarak Karagöz ve Hacivat figürleri verilebilir.
PalangaOrtaoyunu'nun sergilendiği, ortada yer alan ve seyirciyle iplerle ayrılmış olan yuvarlak veya dört köşe şeklindeki oyun alanına verilen isimdir.
Pastav (Şakşak)Ortaoyunu'nda Pişekâr'ın elinde tuttuğu, iki tahta parçasından oluşan ve silkelendiğinde ses çıkaran, vurduğu yeri acıtmayan geleneksel aksesuardır.
Makreme (Şedde)Meddahın hikâye anlatırken boynuna doladığı, farklı karakterleri canlandırırken çeşitli şekillerde kullandığı mendil veya peşkirdir.
NârekeKaragöz oyununun başında ve oyun sırasında kullanılan, kamıştan yapılan cırlak sesli geleneksel bir düdüktür.
El PeşreviKaragöz oynatıcısının, yaklaşık 60 cm uzunluğundaki tasvir sopalarını perdeyle dik açı oluşturacak biçimde yatay olarak kullanma becerisine ve yöntemine denir.
Açık Biçim-Göstermeci TiyatroKlasik Aristotelesçi tiyatroya karşı geliştirilen, özdeşleşmeyi kırarak seyircinin düşünmesini ve oyunun bir tiyatro olduğunu her an hatırlamasını amaçlayan tiyatro anlayışıdır.
Yeni DünyaOrtaoyunu dekorunda ev, konak veya başka bir mekânı simgelemek için kullanılan, ortası açık, altı ve üstü kafesli iki üç kanatlı paravandır.

Diğer Önemli Bilgiler

Kâr-ı Kadîm Oyunlar

Fasılların tarihsel gelişimindeki en eski oyunlar grubu olan Kâr-ı Kadîm arasında Kanlı Nigâr, Ferhad ile Şirin, Tımarhane, Yalova Safâsı ve Ters Evlenme gibi önemli eserler bulunmaktadır.

Ortaoyunu Çalgı Takımı

Ortaoyunu'nda oyun boyunca meydanın bir kenarında yer alarak müzik icra eden çalgı takımı zurna, kudüm ve çifte nakkaare (çifte dümbelek) adı verilen enstrümanlardan oluşur.

Tasvirlerin Yapı Malzemesi

Karagöz figürleri (tasvirler) çoğunlukla deve derisinden yapılır. Bunun yanı sıra dana, sığır, manda derisinden veya ışık geçiren pürtüklü Ali Kurna kâğıdından da imal edildikleri olur.

Direklerarası'nın Önemi

Ramazan aylarında İstanbul'un eğlence ve temâşâ yaşamının kalbinin attığı Direklerarası, geleneksel Ortaoyunu gösterilerinin ve toplulukların buluştuğu en önemli mekânlardan biridir.

Meddahın Gösteri Mekânları

Meddahlar geleneksel olarak gösterilerini Bursa ve İstanbul'un renkli kahvehanelerinde, genellikle bir yükselti üzerinde ve dışarıdakilerin de duyabilmesi için açık bir pencerenin yakınında sunmuşlardır.

Sınavda Dikkat Et

  • Karagöz ve Ortaoyunu'nun 4 bölümünün sırasını (Mukaddime, Muhavere, Fasıl, Bitiş) kesinlikle ezberleyin; sınavda bölüm sıralaması sıkça sorulur.
  • Ortaoyunu muhaveresinin alt bölümlerinin Karagöz'den farklı olarak 'Arzbâr' ve 'Tekerleme' şeklinde ikiye ayrıldığını unutmayın.
  • Meddahın iki temel aracının 'makreme' (mendil) ve 'değnek' (çevgân) olduğunu karıştırmayın; tasvirler ve palanga Karagöz ve Ortaoyunu'na aittir.
  • Ortaoyunu oynanan alanın adının 'Palanga', dekor paravanının adının ise 'Yeni Dünya' olduğunu akılda tutun.
  • Geleneksel Türk tiyatrosunun Batı tiyatrosundaki 'Açık Biçim-Göstermeci Tiyatro' ile ortak özellikler taşıdığını (özdeşleşme yerine yabancılaştırma) unutmayın.
  • Karagöz tasvirlerinin yapıldığı ana malzemenin deve derisi olduğunu ve oynatıcıya 'Hayalî/Hayalbâz' denildiğini not edin.