Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Biçim Bilgisi

Ünite 3: Ekler ve Yardımcı Sesler — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 17 kelime var.

1 / 170 doğru

Öbeklerin veya sıralı cümlelerin son ögesine eklenen ve sıralı yapının bütününü kapsayabilen ek türüdür. Örnek olarak 'sağ ve soldak ler' ifadesindeki ekler bütün öbeği niteler.

Son Ek (Sonek) — Türkçede eklerin kelimenin sadece sonuna geldiğini, başa gelen ön ek veya kelimenin içine eklenen iç ek bulunmadığını ifade eden yapısal özelliktir. Örneğin yol-cu-lar-dan kelimesinde tüm ekler kelime sonuna sıralanmıştır.

Esnek Ek — Öbeklerin veya sıralı cümlelerin son ögesine eklenen ve sıralı yapının bütününü kapsayabilen ek türüdür. Örnek olarak 'sağ ve soldak ler' ifadesindeki ekler bütün öbeği niteler.

Değişken Ek — Eklendiği kelimenin son hecesindeki ünlünün ve son sesteki ünsüzün niteliğine, ünlü ve ünsüz uyumlarına göre biçim değiştiren eklerdir. Örneğin -DA bulunma eki kelimeye göre -da, -de, -ta, -te biçimlerini alır.

Tek Biçimli Ek — Eklendikleri kelimenin ses özelliklerine göre değişmeyen, ünlü ve ünsüz uyumlarına girmeyen eklerdir. Örneğin -(y)ken, -gil ve -leyin ekleri bu gruptadır.

Kestirilebilirlik — Türkçenin ünlü ve ünsüz uyumları sayesinde, bir kelimeye ekin hangi altbiçiminin geleceğinin önceden tahmin edilebilmesi durumudur. Örneğin ev kelimesinden sonra çoğul ekinin -ler olacağı kural gereği kestirilebilir.

Enklitik — Başlarda bağımsız biçimbirimlerken zamanla bağımlı biçimbirimlere dönüşmüş, başka bir ifadeyle bağımsız kelimelerden ekleşmiş unsurlardır. Bildirme biçimleri ve soru enklitiği bu kapsamdadır.

Ek Envanteri — Türkçedeki mevcut eklerin toplam havuzunu belirtir; dilde istendiği zaman yeni ekler üretilemez, ancak zaman içinde biçim değişiklikleri ve ekleşmeler yaşanabilir.

İşleklik — Bir ekin farklı kök ve gövdelere gelebilme serbestliğini ve kullanım sıklığını anlatan kavramdır. Çekim ekleri her zaman işlekken, yapım eklerinin ••• sınırlı veya görecelidir.

İstem (Valency / Değerlilik) — Bir kelimenin, genellikle de bir fiilin cümlede diğer ögeleri kendine bağlayabilme ve boşluk açabilme gücüdür. Örneğin geçişsiz yan- fiilinin bir, geçişli al- fiilinin iki ••• vardır.

Vurgusuz Orta Hece Düşmesi — İlk açık, ikinci kapalı ••• sahip iki ••• kelimelerin ünlüyle başlayan ek aldıklarında ikinci ••• dar ünlülerini düşürmesi olayıdır. Örneğin 'ağız' kelimesinin 'ağzı' şeklini alması.

Ötümlüleşme — Kelime sonundaki ötümsüz /k/, /ç/, /p/, /t/ ünsüzlerinin ünlüyle başlayan bir ekten önce sırasıyla ötümlü /ğ/, /c/, /b/, /d/ ünsüzlerine dönüşmesidir. Örneğin 'gök' kelimesinin 'göğü' olması.

Yardımcı Ses — Doğrudan ekin parçası olmamakla birlikte, eklenme sırasında ikiz ünlü veya hece sonunda bulunmayan ünsüz çifti gibi yapısal engelleri önlemek için araya giren seslerdir. 'Kapı-y-a' kelimesindeki /y/ gibi.

Bağlama Ünlüsü — Ünsüzle biten kelimeye ünsüzle başlayan ek gelmesi durumunda ortaya çıkan ünsüz çifti kısıtını engellemek amacıyla araya giren yardımcı ünlüdür. 'El-i-m' örneğindeki /i/ sesi gibi.

Yapım Eki — Sonuna geldiği kelimenin anlamını veya türünü değiştiren, yeni sözlük birimleri türeten eklerdir. 'Göz-lük-çü' kelimesindeki ekler buna örnektir.

Çekim Eki — Kelimelerin anlamını veya türünü değiştirmeyen; çoğul, iyelik, durum, kip ve zaman gibi kök anlamın değişmediği farklı işlevsel kullanımlarını sağlayan eklerdir. 'Yol-u-muz-dan' kelimesindeki ekler gibi.

Zamirin's (Zamir n'si) — Günümüz Türkçesinde 3. kişi iyelik ekleriyle durum ekleri arasında ve zamirlerin çekiminde beliren n sesidir. Eski bir zamirin kalıntısı olarak kabul edilir.

Özne Temsilcisi — Lars Johanson tarafından adlandırılan, fiil çekimlerinde kendisi bizzat ••• olmasa bile cümlenin ••• kişi ve sayısını temsil eden kişi ekleridir.